🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे किंवा ईश्वराच्या खऱ्या रूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत मन विषयांच्या मागे धावत आहे, तोपर्यंत ईश्वराची प्राप्ती होत नाही. जेव्हा योगाभ्यासाने किंवा भक्तीने मन स्थिर होते, बुद्धीचे तर्क-वितर्क थांबतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जेव्हा मनुष्याचा अहंकार गळून पडतो, तेव्हाच त्याला परमात्म्याचा अनुभव येतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप गर्विष्ठ होतो, तेव्हा आपण या ओवीची आठवण ठेवून आपला अहंकार कमी करण्याचा प्रयत्न करावा. शांत राहिल्याने आपल्याला योग्य निर्णय घेता येतात.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे जीवात्मा परमात्म्यात विलीन होतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित आहेत, त्यांच्याकडे पाहूनच सामान्य जनता आपले आचरण ठरवत असते. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही त्याचे चुकीचे अनुकरण करून आळशी बनतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि लोकसंग्रहासाठी श्रेष्ठ व्यक्तीने स्वतः आदर्श कर्म करून दाखवणे आवश्यक आहे. त्यांचे वागणे हेच जगासाठी नियमावली ठरते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण एखाद्या पदावर असू किंवा कुटुंबाचे प्रमुख असू, तर आपले वागणे आदर्श असावे. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे अनुकरण करून अभ्यासाकडे लक्ष देतील.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि त्यांनी आदर्श का असावे.