🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये. आपल्या जीवनात प्रसंगानुसार आणि अधिकारानुसार जे कर्तव्य (विहित कर्म) आपल्यासमोर येते, तेच आपले खरे कर्तव्य असते. ते कर्म 'उचित' म्हणजे नैतिकदृष्ट्या योग्य असावे. अशा कर्माचे आचरण करणे हाच मोक्षाचा खरा मार्ग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा, ते निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पूर्ण करणे यालाच ज्ञानेश्वर महाराजांनी महत्त्व दिले आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि तुमची परीक्षा जवळ आली आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'विहित कर्म' आहे. कंटाळा आला म्हणून किंवा कठीण वाटते म्हणून अभ्यास सोडणे चुकीचे आहे. परिस्थितीनुसार जे कर्तव्य समोर येईल ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म करण्याचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे स्वरूप आणि ते का करावे हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' महत्त्व विशद करतात. स्वधर्म म्हणजे केवळ जात किंवा धर्म नव्हे, तर व्यक्तीची प्रकृती, क्षमता आणि परिस्थितीनुसार तिला प्राप्त झालेले विहित कर्तव्य होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते आपल्यासाठी विघातक ठरू शकते. स्वतःचे कर्तव्य पार पाडताना जरी अनेक अडचणी आल्या किंवा ते कठीण वाटले, तरी त्यातच जीवाचे खरे कल्याण असते. स्वधर्माचे आचरण हेच चित्तशुद्धीचे आणि मोक्षाचे साधन आहे, कारण ते आपल्या नैसर्गिक प्रवृत्तीशी सुसंगत असते.

दैनंदिन जीवनात, आपण अनेकदा इतरांच्या यशाची तुलना स्वतःशी करतो आणि त्यांच्यासारखे बनण्याच्या नादात आपले मूळ कौशल्य विसरतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला कलेची आवड असेल पण तो केवळ इतरांचे पाहून विज्ञानाचा कठीण अभ्यास करत असेल, तर त्याने आपल्या नैसर्गिक आवडीच्या क्षेत्रात (स्वधर्मात) कष्ट करणे अधिक श्रेयस्कर आहे, कारण तिथेच त्याला यश आणि समाधान मिळेल.

भगवद्गीतेतील कर्मयोगावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर माउली स्वधर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य स्वतःला कर्ता मानून 'मी मारणारा आहे' असे म्हणतो, किंवा जो स्वतःला देह मानून 'मी मारला गेलो' असे समजतो, ते दोघेही भ्रमात आहेत. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. तो अविकारी आणि शाश्वत आहे. शरीराचा नाश झाला तरी आत्म्याचा नाश होत नाही, त्यामुळे मारणे किंवा मारले जाणे या क्रिया आत्म्याला लागू होत नाहीत. हे अज्ञान घालवण्यासाठी आत्मज्ञानाची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा आपण स्वतःला 'मी संपलो' असे मानतो. पण या ओवीवरून आपण हे शिकले पाहिजे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही संपत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले अस्तित्व संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.