🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे संशय हे केवळ अज्ञानाचे अपत्य आहेत. हे संशय एखाद्या दाट आणि गुंतागुंतीच्या रानासारखे (जंगलासारखे) असतात, जे माणसाला सत्याचा प्रकाश पाहू देत नाहीत. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत माणूस ध्येयापासून विचलित होतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हेच एकमेव प्रभावी शस्त्र आहे. ज्ञानाचा प्रकाश पडताच संशयाचे अंधारमय रान नष्ट होते, म्हणून साधकाने विलंब न करता ज्ञानाचा आश्रय घ्यावा.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल किंवा निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवावे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशाच्या (ज्ञानाच्या) मदतीने तो साप नसून दोरी आहे हे जाणून घेतल्यास भीती (संशय) नष्ट होते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) अर्जुनाला त्याच्या मनातील संभ्रम ज्ञानाच्या सामर्थ्याने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाची प्रचिती (अनुभव) येते, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. देहाद्वारे कर्मे घडत असली तरी, 'मी कर्ता नाही' ही जाणीव त्याच्या ठायी स्थिर झालेली असते. ज्याप्रमाणे स्वप्नातून जागे झाल्यावर स्वप्नातील संकटे माणसाला बाधत नाहीत, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्माची फळे किंवा कर्माचे दोष चिकटत नाहीत. ही स्थिती म्हणजे कर्मात असूनही अकर्माची स्थिती अनुभवणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला दिल्यास मन शांत राहते.

आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्माचे बंधन का लागत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला मोक्ष मिळवण्यासाठी किंवा ईश्वराची प्राप्ती करण्यासाठी घरदार सोडून अरण्यात जाण्याची किंवा कठीण देहदंड सोसण्याची गरज नाही. आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने पार पाडणे, हेच सर्वात मोठे 'तप' आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आपले क्षात्रधर्म पाळणे हेच त्याचे तप असल्याचे सांगून महाराज त्याला कर्तव्याप्रती जागृत राहण्याचा संदेश देतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते शिक्षण असो वा नोकरी, ते पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजेच देवाची सेवा आहे. उदाहरणार्थ: एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हेच त्याचे 'तप' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करतात.