🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते सांगतात की मनुष्याने कर्माची निवड करताना स्वतःच्या स्वार्थाचा विचार न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे धर्माने (कर्तव्याने) 'विहित' (नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते केवळ उरकून टाकू नये, तर ते 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा मोह सोडतो, तेव्हाच आपण त्या कर्मात आपले पूर्ण कौशल्य ओतू शकतो आणि ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील?' या विचारात वेळ न घालवता, आपला अभ्यास हेच आपले विहित कर्तव्य मानून ते प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

संसारात राहून कर्माच्या बंधनात न अडकता जीवन कसे जगावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जे लोक समाजात श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांनी आपले कर्तव्य अत्यंत जबाबदारीने पार पाडले पाहिजे. सामान्य लोक नेहमी मोठ्यांचे अनुकरण करतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने चुकीचे वर्तन केले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोककल्याणासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थांनी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुषाने केवळ स्वतःच्या मुक्तीचा विचार न करता समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी स्वतः कर्म करून दाखवणे अनिवार्य आहे.

जर तुम्ही वर्गाचे मॉनिटर असाल किंवा घरात मोठे भाऊ-बहीण असाल, तर तुम्ही शिस्तीत वागले पाहिजे, कारण लहान मुले तुमचेच बघून शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे ऐकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी कर्म करणे का आवश्यक आहे, याचे विवेचन श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर ते 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आणि 'सधर्म' म्हणजे नैतिक मूल्यांना धरून असावे. कर्म करताना मनाचा 'मनोधर्म' म्हणजेच आंतरिक समतोल आणि शुद्ध हेतू राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य फळाची आशा न धरता आणि मनाची स्थिरता राखून करतो, तेव्हाच ते कर्म बंधनातून मुक्त करणारे ठरते.

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना ते केवळ करायचे म्हणून न करता, ते माझे कर्तव्य आहे आणि ते योग्य आहे का, याचा विचार करून पूर्ण लक्ष देऊन करावे. उदाहरणार्थ: विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' आहे या भावनेने करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म कसा पाळावा, याचे मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.