🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुढ रहस्याचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, कर्म न करणे म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाली थांबवणे नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी 'कर्मसंन्यास' घेण्याची युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अर्जुनाने शिकावी, असा उपदेश येथे दिला आहे. यालाच 'कर्मात अकर्म' पाहणे असे म्हणतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे राहावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) उत्तम उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला इच्छा होते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, तो साधक बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) कोणत्याही कष्टाशिवाय आवरतो. हे इंद्रियनिग्रह जबरदस्तीने नसून ते आत्मज्ञानाच्या बळावर अत्यंत सहजतेने घडते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण महत्त्वाचे काम करत असतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले लक्ष विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या विषयापासून बाजूला करून पुन्हा कामावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.