🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या भगवद्गीतेतील तत्त्वाचा हा विस्तार आहे. जर एखादी श्रेष्ठ व्यक्ती नीतिमत्तेने आणि कर्तव्याने वागली, तर समाज आपोआपच त्या मार्गाचे अनुसरण करतो. नेत्याचे किंवा मार्गदर्शकाचे वर्तन हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' (Standard) ठरते, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी नेहमी आदर्श आचरण ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) विलक्षण अवस्थेचे वर्णन करतात. अज्ञानरूपी रात्रीत सर्व प्राणी झोपलेले असतात, म्हणजे त्यांना स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान नसते; पण योगी तिथे पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, ज्या ऐहिक प्रपंचात आणि विषयांमध्ये सर्व जीव आसक्तीने जागे असतात, तो प्रपंच योग्यासाठी रात्रीसारखा शून्य किंवा स्वप्नवत असतो. ज्ञानी माणसाची दृष्टी सामान्य माणसाच्या अगदी उलट असते.

जेव्हा सर्व लोक अफवा, नकारात्मकता किंवा तात्पुरत्या सुखांच्या मागे धावत असतात, तेव्हा आपण शांत राहून आपल्या ध्येयावर आणि नैतिक मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे आचरण करणे होय. उदाहरण: सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीसाठी अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्ञानी आणि अज्ञानी व्यक्तींच्या दृष्टिकोनातील फरक स्पष्ट करण्यासाठी ही ओवी आली आहे.