🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अपरिहार्यतेबद्दल सांगतात. ते म्हणतात की, जर कोणी ठरवले की मी सर्व कर्मे सोडून देईन, तर ते प्रत्यक्षात अशक्य आहे. जोपर्यंत जीवात्मा शरीरात वास करतो, तोपर्यंत शरीराच्या नैसर्गिक गरजा आणि हालचाली (जसे की श्वास घेणे, पाहणे, ऐकणे) ही सुद्धा कर्मेच आहेत. देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्ण त्याग करणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य आहे, कारण देह असणे हीच एक क्रिया आहे.

आपण कितीही आळस केला किंवा 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हटले, तरी जगण्यासाठी आपल्याला काही ना काही कृती करावीच लागते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करायचे टाळले तरी त्याचे जेवणे, फिरणे किंवा विचार करणे ही कर्मे सुरूच राहतात. म्हणून कर्माचा कंटाळा न करता ती योग्य भावनेने पार पाडावीत.

देहधारी मनुष्याला कर्म टाळणे का अशक्य आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. या कर्तव्यांचे पालन करणे म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. हा स्वधर्म आचरण्यास सोपा आणि कल्याणकारी असतो. ज्याप्रमाणे प्रवासात एखादा सुरक्षित आणि परिचित मार्ग सोडून आडमार्गाला लागल्यास संकट ओढवू शकते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म सोडून परधर्माचे (दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे) अनुकरण करणे घातक ठरू शकते. म्हणून, विहित कर्माचे निष्काम भावनेने आचरण करणे हाच मोक्षाचा सुलभ मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास करणे किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हाच त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीचे मार्ग न शोधता नियमित अभ्यास करणे हाच 'सुगत मार्ग' (योग्य मार्ग) आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनुष्याला त्याच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.