←
शुक्रवार, 06 सप्टेंबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 187

जेथ हे विषयविख वावरे । तेथ तो निद्रिस्तचि असे पुरे । आणि जेथ भूतजात जागे । तेथ तो निजे ॥ १८७ ॥

"Where this poison of sense-objects roams, there he is completely asleep; and where all beings are awake, there he sleeps."

विषयविख Noun
Vishayavikha
इंद्रियांच्या विषयांचे विष
Poison of sense-objects
वावरे Verb
Vavare
वावरते किंवा संचार करते
Exists or roams
निद्रिस्त Adjective
Nidrista
झोपलेला किंवा अलिप्त
Asleep or indifferent
भूतजात Noun
Bhutajata
सर्व प्राणीमात्र
All living beings
जागे Verb
Jage
जागृत असणे
To be awake

💡 अर्थ

ज्या संसारी विषयांमध्ये सामान्य माणसे खूप रस घेतात, तिथे ज्ञानी माणूस लक्ष देत नाही (तो तिथे झोपल्यासारखा असतो). आणि ज्या आत्मज्ञानाकडे सामान्य लोक दुर्लक्ष करतात, तिथे ज्ञानी माणूस पूर्णपणे सावध असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या ऐहिक सुखात आणि इंद्रियांच्या विषयांमध्ये सामान्य लोक मग्न असतात, ते ज्ञानी माणसासाठी विषासारखे निरर्थक असते, म्हणून तो तिथे निद्रिस्त (अलिप्त) असतो. याउलट, ज्या आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सामान्य लोक अज्ञानी किंवा झोपलेले असतात, तिथे ज्ञानी पुरुष पूर्णपणे जागृत असतो. थोडक्यात, जगाची दृष्टी जिथे संपते, तिथे ज्ञान्याची दृष्टी सुरू होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या अवतीभवतीचे लोक केवळ अफवा किंवा निरर्थक वादात वेळ घालवत असतात, तेव्हा आपण त्याकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर किंवा चांगल्या विचारांवर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे. उदाहरण: परीक्षेत सर्व मुले कॉपी करण्याचा विचार करत असताना, एका प्रामाणिक विद्यार्थ्याने आपल्या अभ्यासावर लक्ष देणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष सामान्य लोकांपासून वैचारिकदृष्ट्या कसा वेगळा असतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 203

म्हणोनि जे जे उचित । आणि अवसरें करूनि प्राप्त । तें कर्म अचुंबित । आचरावें ॥ २०३ ॥

"Therefore, whatever is appropriate and has come to be by occasion, that action should be performed flawlessly."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / विहित
Appropriate / Right
अवसरें Noun
Avasarēṃ
प्रसंगानुसार / वेळेनुसार
According to occasion
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले / समोर आलेले
Obtained / Arrived
अचुंबित Adverb
Acuṃbita
अचूक / शंका न धरता
Flawless / Without hesitation
आचरावें Verb
Ācarāvē
आचरण करावे / करावे
Should be performed

💡 अर्थ

म्हणून जे जे योग्य कर्तव्य आहे आणि जे वेळेनुसार किंवा प्रसंगानुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, ते कर्म कोणत्याही शंकेशिवाय किंवा आळसाशिवाय उत्तम प्रकारे पार पाडावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्म' आणि 'निष्ककाम कर्म' यांचे मर्म सांगतात. 'उचित' म्हणजे जे आपल्या नैतिक कर्तव्याला धरून आहे. 'अवसरें करूनि प्राप्त' म्हणजे जे कर्म परिस्थितीनुसार नैसर्गिकरित्या आपल्यासमोर आले आहे. अशा कर्माचा त्याग न करता, ते पूर्ण निष्ठेने आणि कौशल्याने ('अचुंबित') करावे. यात फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करण्याचा संदेश दिला आहे. जेव्हा आपण प्राप्त कर्म पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म भक्ती ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि तुमची परीक्षा जवळ आली आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. निकालाची चिंता न करता किंवा कंटाळा न करता मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची सहजता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 71

जेथ कामनेचा अंकुर न निघे । जेथ अहंभावाचा वारा न लागे । तेथ शांतीचिया पाऊलवाटे । येइजे सुखें ॥ ७१ ॥

"Where the sprout of desire does not emerge, where the wind of ego does not touch, there one arrives happily via the path of peace."

कामनेचा Noun
Kamanecha
इच्छेचा / वासनेचा
Of desire
अंकुर Noun
Ankur
मोड / कोंब
Sprout
अहंभावाचा Noun
Ahambhavacha
अहंकाराचा / मीपणाचा
Of ego
वारा Noun
Vara
वारा / स्पर्श
Wind / Touch
शांतीचिया Noun
Shantichiya
शांततेच्या
Of peace
पाऊलवाटे Noun
Paulvate
पायवाटेने
On the path
सुखें Adverb
Sukhen
आनंदाने / सहजपणे
Happily / Easily

💡 अर्थ

ज्या ठिकाणी कोणतीही इच्छा निर्माण होत नाही आणि जिथे अहंकाराचा वाराही शिवत नाही, तिथे शांतीच्या वाटेने सहजपणे सुखाचा अनुभव घेता येतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या मनात विषयांच्या भोगाची इच्छा (कामना) अंकुरित होत नाही आणि ज्याला 'मी'पणाचा (अहंकार) स्पर्शही होत नाही, तोच खरा योगी. अशा स्थितीत मन पूर्णपणे स्थिर होते. जेव्हा कामना आणि अहंकार नष्ट होतात, तेव्हा मनुष्य आपोआपच शांतीच्या मार्गावर चालू लागतो आणि त्याला परमानंदाची प्राप्ती होते. ही शांती बाह्य नसून ती अंतर्मनातील एक स्थिर अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम 'मी केले' असा गर्व न बाळगता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक ताण येत नाही आणि मन शांत राहते. उदाहरणार्थ, निस्वार्थ भावनेने केलेली मदत अधिक आनंद देते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनमुक्त पुरुषाच्या अंतःकरणातील स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा