←
गुरुवार, 05 सप्टेंबर 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 306

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांसीं नित्य निग्रहो । आणि विषयांवरी जयाचा जयो । तोचि जाणावा ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who has constant control over his senses and who has conquered the sense-objects; know him to be so."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One with steady wisdom
इंद्रियांसीं Noun
Indriyansi
इंद्रियांवर
Over the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Control or restraint
विषयांवरी Noun
Vishayanvari
विषयांवर (भोगवस्तूंवर)
Over sense objects
जयो Noun
Jayo
विजय
Victory
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा किंवा समजावा
Should be known

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या इंद्रियांवर सतत ताबा मिळवला आहे आणि विषयांवर विजय मिळवला आहे, तोच खरा स्थिर बुद्धीचा माणूस आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची व्याख्या स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवले आहे, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांचे आकर्षण ज्याच्या मनाला विचलित करू शकत नाही, त्यानेच खऱ्या अर्थाने स्वतःवर विजय मिळवला आहे. असा मनुष्य कोणत्याही परिस्थितीत आपली मानसिक शांती ढळू देत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला ठेवून आपले लक्ष कामावर केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रहाचा' सराव करत असतो.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 173

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या संसाराचिया ठायीं । जेणें दुःखावांचूनि कांहीं । देखिजेना ॥ १७३ ॥

"Therefore, Arjuna, you see; in this world, nothing except sorrow is perceived."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
पाहीं Verb
Paahi
पहा किंवा विचार कर
Look or observe
संसाराचिया Noun
Samsarachiya
संसाराच्या
Of the worldly existence
ठायीं Noun
Thayi
ठिकाणी
In the place of
दुःखावांचूनि Noun
Dukhavanchuni
दुःखाशिवाय
Except sorrow
देखिजेना Verb
Dekhijena
दिसत नाही
Is not seen

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू नीट विचार करून बघ, या संसारामध्ये दुःखाशिवाय दुसरे काहीही दिसत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला संसाराचे वास्तव स्वरूप समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, हा संसार मुळातच दुःखाचे घर आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीपासून थंडावा मिळणे अशक्य आहे, त्याप्रमाणे या नश्वर जगातील भौतिक सुखांपासून शाश्वत आनंद मिळणे अशक्य आहे. इंद्रियांना वाटणारे क्षणिक सुख हे शेवटी दुःखातच रूपांतरित होते. म्हणून विवेकी माणसाने या जगाच्या मोहात न पडता आत्मज्ञानाचा मार्ग शोधला पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला जीवनात अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की संसार हा स्वभावतःच असा आहे. हे समजल्यास आपण दुःखात खचून न जाता धैर्याने पुढे जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, हे जग संघर्षाचे आहे हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे नश्वर आणि दुःखमय स्वरूप समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याला वैराग्य प्राप्त व्हावे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 28

जेणें अविद्या हे वावो । आणि प्रपंचाचा होय अभावो । तोचि हा सद्भावो । जाण पां तूं ॥

"That by which ignorance becomes void and the worldly illusion disappears, know that alone to be the True Being."

जेणें Pronoun
Jene
ज्यामुळे / ज्याने
By which
अविद्या Noun
Avidya
अज्ञान
Ignorance
वावो Adjective
Vavo
व्यर्थ / खोटे
Vain / False
प्रपंचाचा Noun
Prapanchacha
संसाराचा / प्रपंचाचा
Of the worldly existence
अभावो Noun
Abhavo
नाश / अस्तित्व नसणे
Absence / Non-existence
सद्भावो Noun
Sadbhavo
सत्य स्वरूप / अस्तित्व
True Being / Reality
जाण Verb
Jaan
समज / ओळख
Know / Understand

💡 अर्थ

ज्या ज्ञानामुळे अज्ञान (अविद्या) नष्ट होते आणि संसाराचा भास संपतो, त्यालाच खरे 'सद्भाव' (सत्य स्वरूप) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अनुभवामुळे 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञान पूर्णपणे व्यर्थ ठरते आणि ज्या प्रपंचाला (संसाराला) आपण सत्य मानतो, त्याचा मनातील भास नाहीसा होतो, तोच खरा 'सद्भाव' किंवा परमात्म्याचा अनुभव होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार उरत नाही, त्याप्रमाणे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर केवळ शुद्ध चैतन्य उरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा अफवा किंवा चुकीच्या माहितीमुळे (अज्ञानामुळे) दुःखी होतो. जेव्हा आपल्याला सत्य समजते, तेव्हा तो भीतीचा 'प्रपंच' संपतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरीच आहे हे कळणे म्हणजे सत्याचा अनुभव घेणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या आत्मज्ञानाचे लक्षण आणि ते अज्ञानाचा नाश कसे करते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा