🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे सोडू नयेत, तर ती अगत्याने करावीत. मात्र, ती करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे एखादे बी विस्तवात भाजले (दग्ध केले) आणि मग ते जमिनीत पेरले, तर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही आणि ते बी संपून जाते; त्याचप्रमाणे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म 'अकर्म' होते. असे कर्म करणाऱ्याला संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही, कारण त्या कर्माचे फळ देण्याची शक्ती नष्ट झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला बक्षीस मिळेल का?' याचा विचार करण्यापेक्षा, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यशही मिळते.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन माउली या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे आणि पुनर्जन्माचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, या जगात ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे आणि ज्याचा मृत्यू झाला आहे, तो पुन्हा कोणत्या ना कोणत्या रूपात जन्माला येतोच. हे जन्म-मृत्यूचे चक्र विहिरीवरील रहाटगाडग्याप्रमाणे (घटिकायंत्र) आहे. ज्याप्रमाणे रहाटाची गाडगी एकदा खाली जातात, भरतात आणि पुन्हा वर येतात, तसेच जीवाचे आहे. हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे, त्यामुळे मृत्यूचे दुःख करणे व्यर्थ आहे.

जीवनातील चढ-उतार किंवा संकटाच्या वेळी खचून न जाता हे समजून घेणे की परिस्थिती नेहमी बदलत असते. उदाहरण: जर परीक्षेत अपयश आले, तर निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे, कारण अपयशानंतर यशाचे चक्र नक्कीच येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगत असताना, माउली जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.