🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले जे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) आहे, तेच ओळखावे. जे कर्म करणे नैतिकदृष्ट्या आणि शास्त्रानुसार योग्य आहे, तेच कर्म कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने सतत करत राहावे. स्वधर्माचे आचरण हेच ईश्वराची खरी सेवा आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात, तर अभ्यास करणे हा तुमचा 'स्वधर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोज प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे सामर्थ्य आहे, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे जगाचे लक्ष असते. हे श्रेष्ठ लोक जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक नियम किंवा 'प्रमाण' बनतो. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असते. म्हणून, समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्माने वागणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे वागणे संपूर्ण समाजाची दिशा ठरवते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्त पाळतात. उदाहरण: पालकांनी खोटे बोलणे टाळले तरच मुले खरे बोलायला शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो आणि त्यांनी आदर्श का घालून दिला पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेचा क्रम सांगतात. आत्मज्ञानासाठी प्रथम बाह्य इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये शांत होतात, तेव्हा मन स्थिर होते. मन स्थिर झाले की बुद्धीला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. हा मार्ग क्रमाने जातो, जिथे स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे प्रवास होतो.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखादे कठीण काम पूर्ण करायचे असेल, तर आधी मोबाईल किंवा टीव्ही सारखी प्रलोभने (इंद्रिये) बाजूला ठेवावी लागतात, मग मन एकाग्र करावे लागते, तरच बुद्धीला तो विषय समजतो.

इंद्रिय, मन आणि बुद्धी यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा क्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.