🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा ज्ञानी लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने धर्माचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर समाजही त्याच मार्गावर चालतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण ते समाजासाठी एक आदर्श (Standard) ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे निरूपण आहे.

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआप त्यांचे अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, वडिलांनी वेळेवर काम केले तर मुलेही वक्तशीरपणा शिकतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्म हे केवळ बंधनकारक नसते, तर ते कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आवश्यक असते. अर्जुनासारख्या थोर व्यक्तीने जर कर्माचा त्याग केला, तर सामान्य लोकही त्याचेच अनुकरण करतील आणि गोंधळ निर्माण होईल. म्हणून, फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठत्वाचे लक्षण आहे. कर्माचा तिरस्कार न करता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा संदेश येथे दिला आहे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी किंवा काम कितीही कठीण वाटले तरी ते टाळू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा न करता, ते आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व का आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.