🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपले मन बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) गुंतलेले असते, तोपर्यंत आपल्याला इंद्रियांच्या पलीकडचे शाश्वत सुख मिळत नाही. जेव्हा साधक आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो आणि विषयांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला एका अशा सुखाची प्राप्ती होते जे कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख 'निवांत' म्हणजे कोणत्याही विक्षेपाशिवाय आणि गोंधळाशिवाय असते. हेच खरे आत्मसुख आहे.

दिवसभरातून किमान १० मिनिटे मोबाईल आणि इतर गॅजेट्स बाजूला ठेवून शांत बसा. बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास तुम्हाला मनाच्या गाभाऱ्यात असलेल्या शांततेचा आणि सुखाचा अनुभव येईल.

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या आत्मसुखाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना कितीही पूर आला आणि त्या सर्व समुद्राला मिळाल्या, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा उथळ होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात अढळ आणि सदैव पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय, भोग किंवा प्रसंग आले तरी, त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो आणि बाह्य परिस्थितीमुळे विचलित होत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी गुण मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर दोन्ही परिस्थितीत मन स्थिर ठेवावे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी विषयांच्या सान्निध्यातही कशी स्थिर असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे सृष्टीचे चक्र आहे आणि ते टाळता येत नाही. ज्ञानी पुरुष देखील जगाला मार्ग दाखवण्यासाठी कर्मे करत राहतात. म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या मनातील संभ्रम किंवा शंका सोडून दे (निभ्रांता) आणि क्षत्रिय म्हणून तुला जे शास्त्रविहित आणि योग्य कर्म प्राप्त झाले आहे, त्याचे पूर्ण निष्ठेने आचरण कर. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला आपली जबाबदारी माहित असते, तेव्हा ती टाळण्याऐवजी किंवा त्याबद्दल शंका घेण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने पार पाडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य कोणत्याही शंकेशिवाय आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.