🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणातून 'राग' (अति ओढ) आणि 'द्वेष' (तिरस्कार) या दोन्ही द्वंद्वांना कायमचे घालवून दिले आहे, त्याचे मन स्थिर होते. अशा स्थितीत, जरी त्याची इंद्रिये (डोळे, कान इ.) बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती केवळ निसर्गनियमानुसार कार्य करतात. त्या विषयांचा मनावर कोणताही विकार किंवा आसक्ती निर्माण होत नाही. हे आत्मसंयमाचे सर्वोच्च शिखर आहे जिथे कर्म करूनही माणूस कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या व्यक्तीबद्दल किंवा गोष्टीबद्दल खूप जास्त आवड किंवा खूप जास्त तिरस्कार ठेवला नाही, तर आपण तणावमुक्त राहू शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसणे आणि जास्त मिळाले तरी हवेत न उडणे, हाच खरा समतोल आहे.

ज्या व्यक्तीने राग आणि द्वेष जिंकले आहेत, ती व्यक्ती जगात विषयांमध्ये वावरतानाही कशी अलिप्त राहते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील सहाव्या ओवीत, श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या शंकेचे समाधान करण्यास सुरुवात करत आहेत. अर्जुनाला प्रश्न पडला होता की, सूर्याचा जन्म तर युगांच्या आरंभी झाला आणि कृष्ण तर आताचा आहे, मग कृष्णाने सूर्याला हा योग पूर्वी कसा सांगितला असेल? यावर श्रीकृष्ण म्हणतात की, 'अर्जुना, तुझ्या मनातील हा गोंधळ मी आता दूर करतो. माझ्या अवताराचे आणि स्वरूपाचे जे रहस्य आहे, ते मी तुला स्पष्ट करून सांगतो, जेणेकरून तुझा संशय मुळासकट नष्ट होईल.' हे श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे आणि अर्जुनावरील कृपेचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाबद्दल किंवा व्यक्तीबद्दल संशय निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या कल्पनेने निष्कर्ष न काढता, योग्य व्यक्तीकडून किंवा शास्त्राकडून त्याचे स्पष्टीकरण घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: अभ्यासात शंका आल्यास शिक्षकांना विचारून ती दूर करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या मनातील शंका (सूर्याला दिलेल्या उपदेशाबाबतची) दूर करण्यासाठी प्रस्तावना करत आहेत.