←
मंगळवार, 18 जून 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 29

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

आणि अपानीं प्राणु होमिजे । कीं प्राणीं अपान यजिजे । ऐसे प्राणापान रोधिजे । प्राणायामें ॥

"Others offer the outgoing breath into the incoming breath, and the incoming breath into the outgoing breath, restraining the flow of both to practice Pranayama."

अपानीं Noun
Apani
अपान वायूमध्ये
In the downward breath
प्राणु Noun
Pranu
प्राण वायू
The vital life-breath
होमिजे Verb
Homije
अर्पण करणे किंवा हवन करणे
To sacrifice or offer
रोधिजे Verb
Rodhije
रोखणे किंवा थांबवणे
To restrain or stop
प्राणायामें Noun
Pranayamen
प्राणायामाच्या द्वारे
Through breath control

💡 अर्थ

काही साधक अपान वायूमध्ये प्राणाचे हवन करतात, तर काही प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतात. अशा प्रकारे श्वासाची गती रोखून ते प्राणायामाचा सराव करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाभ्यासाचे गुह्य स्पष्ट करतात. साधक जेव्हा प्राणायाम करतो, तेव्हा तो श्वासावर नियंत्रण मिळवतो. 'पूरक' क्रियेत बाहेरील वायू आत घेताना तो अपान वायूमध्ये प्राणाचे मीलन करतो, तर 'रेचक' करताना प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतो. शेवटी 'कुंभक' अवस्थेत दोन्ही वायूंची गती रोखून तो चित्त स्थिर करतो. हा एक प्रकारचा 'योगयज्ञ' आहे, ज्याद्वारे इंद्रिये आणि मन शुद्ध होऊन आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो किंवा राग येतो, तेव्हा पाच मिनिटे शांत बसून दीर्घ श्वास घेतल्याने (प्राणायाम केल्याने) मन शांत होते आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या आधी भीती वाटत असल्यास प्राणायाम केल्याने एकाग्रता वाढते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारच्या यज्ञांची माहिती देत आहेत, ज्यात प्राणायामाच्या माध्यमातून केल्या जाणाऱ्या योगयज्ञाचे महत्त्व सांगितले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 290

म्हणौनि तो निरिच्छु । आणि सर्वत्र पूर्णकामू । जैसा काही अपारू । समुद्रु भवे ॥ २९० ॥

"Therefore he is desireless and fulfilled in all respects, just like the boundless ocean."

निरिच्छु Adjective
Niricchu
इच्छारहित
Desireless
पूर्णकामू Adjective
Purnakamu
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
Fully satisfied
अपारू Adjective
Aparu
अथांग किंवा मर्यादा नसलेला
Boundless
समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
भवे Verb
Bhave
असतो किंवा होतो
Is or Becomes

💡 अर्थ

म्हणून तो पुरुष इच्छारहित असतो आणि सर्व बाबतीत पूर्ण समाधानी असतो, जसा एखादा अथांग समुद्र असतो.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. ज्याप्रमाणे समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी सोडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व विषय आले तरी तो विचलित होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो कारण त्याला आत्मसुखाचा लाभ झालेला असतो. त्याच्या मनात कोणतीही नवीन इच्छा निर्माण होत नाही, कारण तो स्वतःच आनंदाचे माहेरघर झालेला असतो. बाह्य जगातील घडामोडींचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात कितीही सुख-दु:ख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाकडून कौतुक झाले किंवा टीका झाली, तरीही आपले मानसिक संतुलन ढळू न देता आपले कर्तव्य करत राहणे, हाच या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना तो समुद्राप्रमाणे कसा अचल असतो याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 122

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेंचि करीं तूं परम । मन लावूनि ॥ १२२ ॥

"Therefore, perform that duty which is appropriate and righteous, with full concentration."

उचित Adjective
uchit
योग्य किंवा न्याय्य
appropriate or proper
कर्म Noun
karma
कार्य किंवा कर्तव्य
action or duty
आचरतां Verb
ācharatāṃ
वागताना किंवा कृती करताना
while practicing or performing
सधर्म Noun
sadharma
स्वधर्म किंवा कर्तव्याचे पालन
righteous duty
परम Adjective
parama
श्रेष्ठ किंवा उत्तम प्रकारे
supreme or excellently
मन लावूनि Adverb
mana lāvūni
एकाग्रतेने
with concentration

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला धरून आहे, तेच तू मनापासून आणि उत्तम प्रकारे कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा