🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या प्रगतीमध्ये संशय हा सर्वात मोठा अडथळा आहे. संशयामुळे बुद्धी विचलित होते आणि माणूस योग्य निर्णय घेऊ शकत नाही. संशय हा केवळ मानसिक दोष नसून तो विनाशाकडे नेणारा एक मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस खोल खड्ड्यात पडला की त्याचे नुकसान होते, तसेच संशयी वृत्ती माणसाचे आध्यात्मिक आणि ऐहिक जीवन उद्ध्वस्त करते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे.

अभ्यास करताना किंवा कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नका. जर तुम्हाला एखाद्या विषयावर संशय असेल, तर तो शिक्षकांना विचारून दूर करा, अन्यथा तो संशय तुमच्या प्रगतीत अडथळा ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तर माहीत असूनही संशय घेतल्यास चुकीचे उत्तर लिहिले जाऊ शकते.

ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे घातक परिणाम स्पष्ट करत आहेत. ते सांगतात की संशय हा विनाशाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) आंतरिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे एखादा विशाल जलाशय किंवा समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असतो आणि त्याला बाहेरून येणाऱ्या पाण्याची गरज नसते, तो स्वतःच स्वतःमध्ये परिपूर्ण असतो; त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या सुखावर अवलंबून नसतो. त्याचे सुख हे त्याच्या स्वतःच्या अंतरात्म्यातूनच येते. तो आपल्या निजसुखात (आत्मसुखात) इतका मग्न असतो की त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आनंदाची उणीव भासत नाही.

आपल्या आनंदासाठी बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कामात आणि विचारात समाधान शोधणे. उदाहरण: सुट्टीत महागड्या सहलीला जाण्याऐवजी एखाद्या चांगल्या पुस्तकात किंवा छंदात आनंद मिळवणे.

स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाच्या) आंतरिक आनंदाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा दाखला देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह (इंद्रियांवर ताबा) अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत आपली इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, इंद्रियांना जिंकणे हाच मनाच्या शांतीचा खरा उपाय आहे. जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना आवरतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होतो.

अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवून एकाग्रतेने अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.