←
गुरुवार, 30 मे 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 253

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें बुद्धियोगु निकें । सांगेन तुज कौतुकें । अवधारीं पां ॥ २५३ ॥

"Therefore, Arjuna, listen! I shall explain this Buddhi-yoga to you with great delight; pay heed to it."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
बुद्धियोगु Noun
Buddhiyogu
बुद्धियोग (कर्मयोग)
Yoga of Intellect
निकें Adverb
Nike
चांगले किंवा स्पष्ट
Clearly or Well
कौतुकें Adverb
Kautuke
आवडीने किंवा प्रेमाने
With delight or affection
अवधारीं Verb
Avadhari
लक्ष दे किंवा श्रवण कर
Pay attention

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, आता मी तुला हा बुद्धियोग (कर्मयोग) मोठ्या आवडीने सांगणार आहे, तो तू लक्ष देऊन ऐक.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या शब्दांचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला 'सांख्य' म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल सांगितले. आता तेच ज्ञान प्रत्यक्ष व्यवहारात कसे वापरावे, म्हणजेच 'बुद्धियोग' किंवा 'निष्काम कर्मयोग' काय आहे, हे मी तुला समजावून सांगणार आहे. हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आणि विलक्षण (कौतुकास्पद) असल्यामुळे तू तो पूर्ण एकाग्रतेने ऐकावा.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, बुद्धी स्थिर ठेवून आणि आवडीने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता, विषय समजून घेण्याच्या आनंदासाठी करावा.

📌 संदर्भ

आत्म्याचे तात्विक स्वरूप (सांख्य) सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला ते ज्ञान आचरणात आणण्याचा मार्ग म्हणजेच बुद्धियोग सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 164

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥

म्हणौनि विषयांचां ठायीं । सर्वथा आसक्ति न कीजे कांहीं । जेथूनि हा अनर्थु पाही । प्रगटे गा ॥ १६४ ॥

"Therefore, do not harbor any attachment towards sense objects; for behold, it is from this attachment that all calamities arise."

विषयांचां Noun
Vishayancha
इंद्रियांच्या भोगांच्या
of sense objects
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे किंवा कोणत्याही प्रकारे
in every way
आसक्ति Noun
Aasakti
ओढ किंवा जवळीक
attachment
अनर्थु Noun
Anarthu
संकट किंवा अनिष्ट गोष्ट
calamity or evil
प्रगटे Verb
Pragate
निर्माण होतो किंवा दिसतो
manifests or arises

💡 अर्थ

म्हणून विषयांच्या ठिकाणी कधीही आसक्ती (ओढ) ठेवू नये, कारण त्यातूनच सर्व संकटे आणि अनर्थ निर्माण होतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांचे (भोगवस्तूंचे) केवळ चिंतन केल्यानेही त्यांच्याबद्दल मनात ओढ निर्माण होते. ही आसक्तीच सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ आहे. जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचा सतत विचार करतो, तेव्हा त्याबद्दलची इच्छा बळावते. जर ती इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर क्रोध निर्माण होतो आणि तिथूनच माणसाच्या अध:पाताला सुरुवात होते. म्हणून बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी विषयांच्या मोहापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या बाबतीत, आपण जर सतत त्याचा विचार केला तर आपल्याला त्याची सवय (आसक्ती) लागते. ही आसक्ती आपल्या वेळेचा अपव्यय करते आणि कामात अडथळा आणते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा अध:पात कसा होतो, हे स्पष्ट करताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 229

म्हणौनि तूं पां धनुर्धरा | या कर्मातें न संडवे सर्वथा | तूं आपुला उचितु जो व्यापारु | तोचि करीं || २२९ ||

"Therefore, O Archer, do not ever abandon action; perform that very duty which is appropriate for you."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
अर्जुना (धनुष्य धारण करणारा)
O Archer (Arjuna)
संडवे Verb
Sandave
सोडावे / त्याग करावा
To abandon
सर्वथा Adverb
Sarvatha
कोणत्याही प्रकारे / पूर्णपणे
In any way / completely
उचितु Adjective
Uchitu
योग्य / विहित
Proper / Appropriate
व्यापारु Noun
Vyaparu
कर्म / कर्तव्य / व्यवहार
Action / Duty / Occupation

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू कर्माचा कधीही त्याग करू नकोस. तुझे जे योग्य कर्तव्य आहे, तेच तू मनापासून कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला असा उपदेश करतात की, कर्म करणे हे मानवासाठी अपरिहार्य आहे. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुष देखील लोककल्याणासाठी आपली कर्तव्ये पार पाडतात. म्हणून अर्जुनाने युद्धासारखे आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) सोडू नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ कर्तव्य भावनेने आपले काम करणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता, अभ्यास करणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरण: खेळाडूने विजयापेक्षा खेळातील कौशल्यावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्म टाळणे कोणालाही शक्य नाही, म्हणून त्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा