🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशय हा अज्ञानाचा पुत्र आहे. जेव्हा माणसाला स्वतःच्या स्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तेव्हाच मनात शंका निर्माण होतात. हा संशय एखाद्या वृक्षाप्रमाणे हृदयात आपली मुळे घट्ट रोवतो, ज्यामुळे माणसाची निर्णयक्षमता नष्ट होते. यावर एकमेव उपाय म्हणजे 'ज्ञान'. आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरून या संशयाचा समूळ नाश करणे आवश्यक आहे. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश पडला की संशयाचा अंधार आपोआप नाहीसा होतो आणि मनुष्य आपल्या कर्तव्यासाठी सज्ज होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करून ती शंका दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि भीती नष्ट होते.

अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय हा प्रगतीतील अडथळा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला तो नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (कर्तव्य म्हणून नेमून दिलेले) आहे तेच करावे. अशा कर्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला संसारात अडकवत नाही, तर 'स्वानंद' म्हणजे आत्मिक समाधान मिळवून देते. मोक्षाचा मार्ग हा कर्माचा त्याग करण्यात नसून, फळाची आशा न ठेवता योग्य कर्म करण्यात आहे. हे कर्म कसे ओळखावे आणि ते का करावे, याचे मार्गदर्शन माऊली येथे करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना ती 'उचित' आहेत का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे विहित कर्म आहे. ते ओझे न मानता मनापासून केल्यास केवळ यशच मिळत नाही, तर आत्मिक समाधानही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारा आनंद याबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे आकाशामध्ये सूर्य एकच असतो, परंतु पृथ्वीवरील विविध जलपात्रांमध्ये त्याचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे तो अनेक असल्याचा भास होतो, त्याचप्रमाणे परमात्मा किंवा आत्मा हा तत्वतः एकच आहे. मात्र, अज्ञानामुळे किंवा देहबुद्धीमुळे तो प्रत्येक शरीरात वेगवेगळा भासतो. पात्रातील पाणी हलले तरी सूर्याला काही होत नाही, तसेच देहाच्या सुख-दुःखाचा आत्म्यावर परिणाम होत नाही. हा आत्मा 'अलोकु' म्हणजे इंद्रियांना न दिसणारा पण सर्वव्यापी आहे.

आपण सर्वांशी प्रेमाने वागले पाहिजे, कारण सर्वांच्या शरीरात एकच आत्मा वास करतो. उदाहरण: जसे शाळेत सर्व मुले वेगळी दिसली तरी सर्वांची शिकण्याची ओढ एकच असते, तसेच सर्वांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज तो आत्मा एक असूनही अनेक कसा वाटतो हे स्पष्ट करत आहेत.