🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण प्रकृतीचा स्वभावच कर्माचा आहे. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ आपल्याला मिळेलच अशी आसक्ती किंवा हव्यास सोडून जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, जसे की अभ्यास करताना, केवळ 'पहिला नंबर येईल का?' याचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायावरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्तव्य करणे अनिवार्य आहे, परंतु फळाची आसक्तीच बंधनास कारणीभूत ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला अंतर्मुख होण्याचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील इंद्रियसुखांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याला शाश्वत सुख मिळत नाही. बाह्य विषयांचा त्याग करणे म्हणजे केवळ वस्तू सोडणे नव्हे, तर त्यातील आसक्ती सोडणे होय. सोबतच, आत्मस्वरूपाबद्दलचा संशय किंवा द्विधा मनस्थिती नष्ट झाली पाहिजे. जेव्हा मन स्थिर होते आणि बाह्य जगातून परतते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आतच 'अक्षय' म्हणजे कधीही क्षय न पावणारा, न संपणारा आनंद प्राप्त होतो.

दैनंदिन जीवनात आपण सुखासाठी नवीन कपडे, गॅजेट्स किंवा इतरांच्या स्तुतीवर अवलंबून असतो. हे सुख तात्पुरते असते. जर आपण दिवसातून काही वेळ शांत बसून, बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केले, तर आपल्याला एक वेगळीच मानसिक शांतता मिळते जी बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसते.

पाचव्या अध्यायात, ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीची स्थिती स्पष्ट करतात जिने भौतिक जगाच्या द्वैताच्या पलीकडे जाऊन समत्व आणि आंतरिक आनंद प्राप्त केला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे त्याच्यासाठी विहित किंवा योग्य आहे. असे कर्म करताना ते 'सद्धर्म' म्हणजे सत्याच्या मार्गावर चालणारे असावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दलची आसक्ती (विरक्त होऊन) नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ भावनेने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हाच ते खऱ्या अर्थाने योग ठरते आणि मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पाहावे, केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी नाही. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता मनापासून काम करतो, तेव्हा ताण कमी होतो आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आसक्ती सोडून विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.