🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माच्या अपरिहार्यतेवर भाष्य करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही शाश्वत सुख किंवा शांती मिळू शकत नाही. मानवी स्वभाव आणि प्रकृती सतत क्रियाशील असते, त्यामुळे कर्मापासून पळ काढणे अशक्य आहे. खरे सुख हे कर्म सोडण्यात नसून, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता (निष्काम भावनेने) करण्यात आहे. कर्माचा त्याग करणे हा सुखाचा मार्ग नसून तो एक भ्रम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा येतो, तेव्हा आपण ते काम सोडून देण्याचा विचार करतो. पण ज्ञानेश्वरी सांगते की काम सोडल्याने प्रश्न सुटत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर सुख मिळत नाही, उलट अभ्यास पूर्ण केल्यानेच खरे समाधान मिळते.

तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना सांगतात की कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे कासव संकटकाळी आपले सर्व अवयव आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांच्या मोहातून आपली इंद्रिये पूर्णपणे काढून घेतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. केवळ बाह्यतः इंद्रिये रोखणे पुरेसे नाही, तर आत्मज्ञानाच्या बळावर ती अंतर्मुख करणे महत्त्वाचे आहे. असा पुरुष विषयांच्या अधीन न होता स्वतःच्या स्वरूपात मग्न असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून मनाला एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने कामात यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण विश्व ज्या परब्रह्मातून निर्माण झाले आहे, जो या सृष्टीचा उगम आहे, त्या मूळ स्वरूपाशी ज्याचे मन एकरूप झाले आहे, तोच खरा योगी होय. ज्याप्रमाणे नदी समुद्रात मिळाल्यावर तिचे वेगळे अस्तित्व संपते आणि ती शांत होते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन ईश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाले आहे, त्यालाच परमानंदाची प्राप्ती होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना आपले मन विचलित होऊ न देता, त्या कामाच्या मूळ उद्देशावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ पुस्तकावर लक्ष न देता त्यातील ज्ञानाशी एकरूप व्हावे.

सृष्टीच्या मूळ तत्वाशी एकरूप झालेल्या आत्मज्ञानी पुरुषाच्या मनाची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.