←
रविवार, 05 मे 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 324

क्रोधाद्भवति सम्मोहः स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

मग स्मृति ते भ्रंशे । तेथ बुद्धिचा नाश असे । जैसा सूर्य अस्ता जाय तैसें । होय तया ॥

"Then the memory is lost, and there follows the destruction of the intellect; as the sun sets, so does his life fall into darkness."

स्मृति Noun
smriti
आठवण किंवा जाणीव
memory or mindfulness
भ्रंशे Verb
bhranshe
नष्ट होणे किंवा ढळणे
to fail or slip away
बुद्धिचा Noun
buddhicha
विवेकाचा किंवा बुद्धीचा
of the intellect
नाश Noun
naash
विनाश किंवा शेवट
destruction
अस्ता Noun
asta
मावळणे
setting (as in sunset)

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाची आठवण (स्मृती) नाहीशी होते, तेव्हा त्याची बुद्धी नष्ट होते. ज्याप्रमाणे सूर्य मावळल्यावर सर्वत्र अंधार होतो, तशीच त्या माणसाची अवस्था होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

📌 संदर्भ

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 152

म्हणोनि ज्ञानाग्निचेनि मुखें । कर्माचीं इंधने अशेखें । जाळूनि जो निखें । आत्मरूपीं ॥ १५२ ॥

"Therefore, having burnt all the fuel of actions in the mouth of the fire of knowledge, he who remains pure in the form of the Self."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
ज्ञानाग्निचेनि Noun
Jñānāgnicēni
ज्ञानाच्या अग्नीने
By the fire of knowledge
इंधने Noun
Indhanē
सरपण किंवा लाकडे
Fuel or firewood
अशेखें Adverb
Aśēkhēṃ
संपूर्णपणे / काहीही शिल्लक न ठेवता
Entirely / without remainder
जाळूनि Verb
Jāḷūni
जाळून टाकून
Having burnt
आत्मरूपीं Noun
Ātmarūpīṃ
आत्मस्वरूपात
In the form of the Self

💡 अर्थ

म्हणून ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये कर्माची सर्व लाकडे (इंधने) पूर्णपणे जाळून टाकून, जो शुद्ध अशा आत्मस्वरूपात स्थिर झाला आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 77

जेथ हे विषय सांडूनि गेले । आणि आत्मसुखें निवाले । तेचि पूर्णत्व पावले । जगामाजीं ॥

"Where these sense objects are abandoned, and one is satisfied in the bliss of the self, they alone have attained perfection in the world."

विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग किंवा वासना
Sense objects or desires
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून देऊन
Having abandoned
आत्मसुखें Noun
Atmasukhe
आत्म्याच्या आनंदाने
By the bliss of the self
निवाले Verb
Nivale
शांत झाले किंवा तृप्त झाले
Became calm or satisfied
पूर्णत्व Noun
Purnatva
परिपूर्णता
Perfection or completeness
जगामाजीं Noun
Jagamaji
या जगामध्ये
In this world

💡 अर्थ

ज्यांच्या मनातून विषयांची ओढ पूर्णपणे निघून गेली आहे आणि जे आत्मसुखात शांत झाले आहेत, तेच या जगात खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वाला पोहोचले आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक इंद्रियांच्या भोगांपासून (विषयांपासून) अलिप्त होतो, तेव्हा त्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाचा शोध थांबवते. अशा वेळी त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात जो आनंद मिळतो, त्याला 'आत्मसुख' म्हणतात. ज्याला हे सुख प्राप्त झाले, तोच या जगात परिपूर्ण मानला जातो, कारण त्याला आता कशाचीही कमतरता भासत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत नवीन वस्तू किंवा सुखांच्या मागे धावत असतो. पण जेव्हा आपण थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करतो आणि समाधानी राहतो, तेव्हा आपल्याला या ओवीचा अर्थ समजतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ बाह्य साधनांवर अवलंबून न राहता, अभ्यासातील आनंद शोधणे म्हणजे आत्मसुखाकडे जाणे होय.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मसुखात रममाण झालेल्या व्यक्तीच्या पूर्णत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा