←
शनिवार, 04 मे 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 248

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या चैतन्यासी कांहीं । नाश होणें नाहीं । कल्पांतींही ॥

"Therefore, O Arjuna, behold! This Consciousness knows no destruction, even at the end of an aeon."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
चैतन्यासी Noun
Chaitanyasi
आत्म्याला किंवा चैतन्याला
To the consciousness or soul
नाश Noun
Nash
विनाश किंवा शेवट
Destruction or end
कल्पांतींही Adverb
Kalpantihi
युगाच्या शेवटी सुद्धा
Even at the end of an aeon
पाहीं Verb
Pahi
पहा किंवा लक्षात घे
See or observe

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू हे लक्षात घे की, या आत्मतत्त्वाचा (चैतन्याचा) जगाचा अंत झाला तरी कधीही नाश होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, शरीर हे जरी नश्वर असले तरी त्यामध्ये वास करणारे चैतन्य किंवा आत्मा हा अविनाशी आहे. सृष्टीचा प्रलय झाला किंवा काळाचा अंत झाला (कल्पांत), तरी या चैतन्याला मरण नाही. आत्मा हा शस्त्रानी छेदला जात नाही किंवा अग्नीने जळत नाही. त्यामुळे शरीराच्या मृत्यूचा शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, कारण मूळ तत्त्व कधीच संपत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूमुळे किंवा मोठ्या नुकसानामुळे खचून जातो, तेव्हा हे तत्त्व आपल्याला धीर देते. उदाहरण: जसे जुने कपडे फाटले तरी माणूस संपत नाही, तसे शरीर संपले तरी अस्तित्व संपत नाही, हा विचार मनाला शांती देतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 278

जैसा पूर्णत्वें भरला । समुद्रु न पाविजे ओहोळां । आणि सरितांही न संडला । मर्यादेसी ॥ २७८ ॥

"As the ocean is full to the brim, it is not affected by the streams, nor does it leave its boundary for the rivers."

पूर्णत्वें Adverb
Purnatve
पूर्णपणे
completely
समुद्रु Noun
Samudru
सागर
ocean
ओहोळां Noun
Ohola
ओढे किंवा नाले
streams or rivulets
सरितांही Noun
Saritanhi
नद्यांनी सुद्धा
by rivers also
संडला Verb
Sandala
सोडली किंवा त्यागली
abandoned or left
मर्यादेसी Noun
Maryadesi
मर्यादेला किंवा सीमेला
to the boundary

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र पूर्णपणे भरलेला असतो, तो ओढ्यांच्या पाण्याने वाढत नाही आणि नद्यांच्या प्रवाहाने आपली मर्यादा सोडत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण भरलेला असतो. पावसाळ्यात अनेक ओढे आणि नद्या येऊन त्याला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो आटत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने तृप्त झाले आहे, असा स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या उपभोगांनी किंवा बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि शांत असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले तरी गर्वाने हुरळून जाऊ नये आणि संकट आले तरी खचून जाऊ नये. समुद्रासारखा संयम बाळगणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 68

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥

म्हणौनि ज्ञानेंविण कांहीं । पवित्र तरि नाहीं । आणि ज्ञानासि उपमा काई । ज्ञानचि होय ॥ ६८ ॥

"Therefore, there is nothing else as pure as knowledge; and what comparison can be given to knowledge? Knowledge is its own likeness."

ज्ञानेंविण Adverb
jñānēviṇa
ज्ञानाशिवाय
without knowledge
पवित्र Adjective
pavitra
शुद्ध
pure
उपमा Noun
upamā
तुलना
comparison
कांहीं Pronoun
kānhīṁ
काहीही
anything
होय Verb
hōya
आहे
is

💡 अर्थ

म्हणून या जगात ज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट दुसरी कोणतीही नाही. ज्ञानाची तुलना कशाशी करायची? तर ज्ञान हे केवळ ज्ञानासारखेच श्रेष्ठ आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अद्वितीयत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मानवी जीवनाला शुद्ध करणारी ज्ञानापेक्षा मोठी कोणतीही शक्ती नाही. जसे सूर्याला प्रकाशासाठी दुसऱ्या दिव्याची गरज नसते, तसेच ज्ञानाला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू समर्थ नाही. हे ज्ञान बाह्य जगात शोधून सापडत नाही, तर जेव्हा साधक कर्मयोग आणि भक्तीने परिपक्व होतो, तेव्हा ते त्याच्या अंतःकरणात आपोआप प्रकट होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात केवळ माहिती गोळा करणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. एखाद्या गोष्टीचा सखोल अनुभव आणि त्यातून मिळणारा विवेक म्हणजे खरे ज्ञान. उदाहरण: संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता, परिस्थितीचे शांतपणे आकलन करून मार्ग काढणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा