🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एकदा का मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाले की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला मोह पूर्णपणे नष्ट होतो. ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे शुद्ध ज्ञानाच्या प्रकाशात संभ्रम टिकू शकत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी जो मोह झाला होता, तो केवळ अज्ञानामुळे होता, आणि हे ज्ञान तो मोह मुळासकट उपटून टाकेल असे आश्वासन येथे दिले आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण आणि सत्य ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण झाला की मनातील भीती निघून जाते आणि आत्मविश्वास येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण करत आहेत की ज्ञानाने मोह कसा नष्ट होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जीवनात खरे सुख मिळवण्यासाठी कोणत्याही चमत्काराची गरज नसते, तर केवळ आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडणे हेच सुखाचे 'वर्म' (रहस्य) आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करतो, तेव्हा चित्त शुद्ध होते आणि शाश्वत आनंद मिळतो.

दैनंदिन जीवनात, जसे एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे. हेच त्याच्या भविष्यातील यशाचे आणि सुखाचे मर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगतात की, स्वतःचे विहित कर्तव्य पार पाडणे हेच जीवनातील सुखाचे खरे मर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या द्वारे मिळणारे जे भोग आहेत, ते वरवर सुखकारक वाटले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ दुःखालाच जन्म देतात. ज्याप्रमाणे विष कालवलेले अन्न खाताना गोड लागते पण परिणामी मृत्यू ओढवते, तसेच हे विषय आहेत. हे भोग सुरुवातीला आणि शेवटीही कष्टदायकच असतात. ज्ञानी पुरुष हे सत्य जाणतो, म्हणून तो क्षणभंगुर सुखाच्या मागे न लागता आत्मसुखात रममाण होतो. अर्जुनाला सावध करताना माउली म्हणतात की, हे विषय म्हणजे दुःखाची खाण आहेत हे लक्षात घे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी (उदा. अति खाणे किंवा आळस) चुकीचे निर्णय घेतो. हे सुख नंतर आजार किंवा पश्चात्ताप देते. हे ओळखून स्वतःवर संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयभोगांचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.