🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरीच्या आध्यात्मिक आणि साहित्यिक महत्त्वाची मांडणी करतात. ते म्हणतात की हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा संग्रह नाही, तर तो सर्व चौसष्ट कलांचे उगमस्थान किंवा भांडार आहे. मुक्ती किंवा मोक्ष मिळवण्यासाठी लागणारी सर्व साधने आणि ज्ञान येथे उपलब्ध आहे, म्हणून याला 'मोक्षलक्ष्मीचे भुवन' (घर) म्हटले आहे. संसाराच्या तापाने आणि कष्टाने पोळलेल्या जीवाला येथे शाश्वत शांती आणि विसावा मिळतो. हा ग्रंथ मानवी जीवनाला पूर्णत्व देणारा आहे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात खूप मानसिक ताण किंवा थकवा जाणवतो, तेव्हा ज्ञानेश्वरीसारख्या ग्रंथांचे वाचन केल्याने मनाला खरी विश्रांती आणि दिशा मिळते. उदाहरण: दररोज रात्री झोपण्यापूर्वी यातील काही ओव्यांचे वाचन केल्यास दिवसभराचा ताण कमी होऊन मन प्रसन्न होते.

महाभारताची स्तुती केल्यानंतर, संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वतःच्या ग्रंथकथनाचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व आणि त्याचे सामर्थ्य सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे काळाचा शेवट झाला तरी आत्मा नष्ट होत नाही, त्याचप्रमाणे त्याला शस्त्राने किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने मारणे शक्य नाही. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे. त्यामुळे शरीराच्या नाशासाठी दुःख करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

जेव्हा आपण जीवनात अपयश किंवा प्रिय व्यक्तीच्या विरहामुळे खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले अस्तित्व केवळ शरीरापुरते मर्यादित नाही. आपली आंतरिक शक्ती कायम असते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, आपल्यातील क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.