←
शुक्रवार, 08 फेब्रुवारी 2030
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

गांडीव स्रंसे हस्तांतूनि । त्वचा दाहतसे सर्वोनि । मन भ्रमतसे भ्रमलेपणीं । न शके उभा राहो ॥ ३० ॥

"The Gandiva slips from my hand and my skin burns all over; my mind is wandering as if in a whirl and I cannot stand."

गांडीव Noun
Gandiva
अर्जुनाचे प्रसिद्ध धनुष्य
Arjuna's famous bow
स्रंसे Verb
Sranse
गळून पडणे किंवा निसटणे
slipping or falling
दाहतसे Verb
Dahatase
जळजळ होणे
burning sensation
भ्रमतसे Verb
Bhramatase
गोंधळणे किंवा चक्रावून जाणे
wandering or confused
हस्तांतूनि Noun
Hastantuni
हातातून
from the hand

💡 अर्थ

माझ्या हातातून गांडीव धनुष्य गळून पडत आहे, माझ्या अंगाची आग होत आहे आणि माझे मन इतके गोंधळले आहे की मला आता उभे राहणेही कठीण झाले आहे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याकुळतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचा मोह जागृत झाला आहे. या मोहामुळे त्याच्या शरीरावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्याचे गांडीव धनुष्य, जे त्याच्या पराक्रमाचे आणि क्षत्रिय धर्माचे प्रतीक होते, ते त्याच्या हातातून निसटत आहे. तीव्र मानसिक तणावामुळे त्याच्या त्वचेची आग होत आहे आणि त्याचे मन इतके भ्रमित झाले आहे की त्याला स्वतःचे अस्तित्व सावरणे कठीण झाले आहे. हे केवळ शारीरिक थकव्याचे लक्षण नसून, वैचारिक द्वंद्वामुळे निर्माण झालेली 'विषाद' अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात खूप घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा आपल्याला काय करावे हे सुचत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे उत्तर आठवत नसेल, तर दीर्घ श्वास घेऊन मन स्थिर करावे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर पाहून अर्जुनाला जो मोह झाला, त्यातून निर्माण झालेली त्याची शारीरिक आणि मानसिक अवस्था तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 186

म्हणोनि तूं पां धनुर्धरा | या कर्मातें न संडवे सर्वथा | परि फळाची आशा सांडूनि आतां | आचरें वेगीं || १८६ ||

"Therefore, O Archer, do not ever abandon this action; but now, perform it quickly, having renounced the hope for its fruit."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
अर्जुना (धनुष्य धारण करणारा)
O Archer (Arjuna)
संडवे Verb
Sandave
सोडावे / त्याग करावा
Should be abandoned
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे / कधीही
Entirely / In any way
आशा Noun
Asha
अपेक्षा / इच्छा
Desire / Expectation
आचरें Verb
Achare
आचरण कर / कर
Perform / Practice
वेगीं Adverb
Vegi
त्वरित / लवकर
Quickly / Promptly

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू या कर्माचा कधीही त्याग करू नकोस. फक्त फळाची अपेक्षा सोडून देऊन तू आपले कर्तव्य त्वरित पार पाड.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते योग्यही नाही. जीवनात प्रगती करण्यासाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. मात्र, कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी 'फळाची आशा' सोडणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची चिंता न करता कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यास प्रवृत्त करत आहेत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हाच खरा संन्यास आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) अति चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: जर तुम्ही फक्त 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' असा विचार करत राहिलात तर अभ्यासात मन लागणार नाही, त्याऐवी मनापासून अभ्यास करा.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 83

तंव तो अर्जुनु म्हणे । देवा हें काय मी न जाणें । परि येणें मोहें अंतःकरणें । व्याकुळ जाहलों ॥ ८३ ॥

"Then Arjuna said, 'O Lord, I do not say I don't understand this; but my heart is distressed by this delusion.'"

अर्जुनु Noun
Arjunu
अर्जुन
Arjuna
म्हणे Verb
Mhane
म्हणाला
said
न जाणें Verb
Na Jane
माहित नाही असे नाही
not that I don't know
मोहें Noun
Mohen
मोहामुळे / आसक्तीमुळे
due to attachment/delusion
अंतःकरणें Noun
Antahkarane
मनाने / हृदयाने
by the heart/mind
व्याकुळ Adjective
Vyakula
अस्वस्थ / कासावीस
distressed/agitated

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, 'देवा, मला हे समजत नाही असे नाही, पण या मोहामुळे माझे मन खूप अस्वस्थ झाले आहे.'

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत अर्जुन आपली मानसिक स्थिती श्रीकृष्णासमोर मांडत आहे. त्याला युद्धाचे परिणाम आणि आपले कर्तव्य माहित आहे, परंतु 'स्वकीय' लोकांबद्दलच्या मोहामुळे त्याचे मन विचलित झाले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला सत्य माहित असूनही भावनेचा पगडा त्याच्या विवेकावर भारी पडला आहे. हे केवळ अज्ञान नसून भावनेचा अतिरेक आहे, जो मनुष्याला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला काय बरोबर आहे हे माहित असते, पण भावनांमुळे आपण गोंधळून जातो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्या मित्राने चूक केली असताना त्याला टोकणे कठीण जाते, पण सत्यासाठी ते गरजेचे असते.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि त्यामुळे झालेली त्याची व्याकुळता तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा