🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची खरी व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ कर्म सोडून देणे नव्हे, तर कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहणे होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच 'अकर्म' स्थिती (म्हणजेच कर्माचा अहंकार नसणे) प्राप्त करते, तेव्हाच त्याला खरा संन्यासी म्हटले जाते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना, 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हाच खरा संन्यास आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे कर्म करूनही माणूस त्यापासून मुक्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्ण त्याग करणे अशक्य आहे. केवळ बाह्यतः कर्म करणे थांबवले म्हणजे माणूस 'नैष्कर्म्य' (कर्मरहित) होत नाही. प्रकृतीचे गुण माणसाला सतत काही ना काही करण्यास भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन मुक्ती मिळत नाही, तर फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे सोडले तर तो ज्ञानी होऊ शकत नाही; त्याला कृती करावीच लागेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कोणत्याही सजीवासाठी कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराची प्रक्रिया एका सुंदर रूपकाद्वारे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे जग म्हणजे एक चित्र आहे आणि आपले 'मन' हे त्या चित्रासाठी वापरलेले कापड (वस्त्र) आहे. जोपर्यंत मन अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत आपल्याला हा संसार सत्य वाटतो. परंतु, जेव्हा साधनेने किंवा ज्ञानाने हे मनरूपी वस्त्र फाटते (म्हणजेच मनाचा लय होतो), तेव्हा अज्ञानाचा आणि भ्रमाचा पडदा कायमचा दूर होतो. अशा स्थितीत साधकाला बाह्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा छोट्या गोष्टींनी घाबरतो किंवा दुःखी होतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजणे हा मनाचा भ्रम आहे. जेव्हा आपण मनाला शांत करतो आणि सत्याचा शोध घेतो, तेव्हा तो भीतीचा 'पडदा' फाटतो आणि आपल्याला खरी परिस्थिती समजते. मन शांत ठेवल्यास आपण कठीण प्रसंगातही स्थिर राहू शकतो.

मनाचा लय झाल्यावर भ्रमाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.