🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला दिलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण नाही. अज्ञानामुळे तू स्वतःला फसवून घेऊ नकोस. युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा चिंता बाळगणे हे क्षत्रियाला शोभत नाही. म्हणून सर्व मोह सोडून तू तुझे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरतो, तेव्हा जास्त विचार न करता आपले कर्तव्य पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी ती बाजूला सारून अभ्यासाला सुरुवात करणे महत्त्वाचे असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि मानसिक गोंधळ सोडून देऊन युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात वावरताना जे जे कर्म 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे 'प्रसंगें' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्माचा अर्थ असा की जे आपल्या अधिकारानुसार आणि धर्माप्रमाणे आपल्याला करणे प्राप्त आहे. असे कर्म निभ्रांतपणे (कोणतीही शंका न बाळगता) पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा, ते कर्तव्य भावनेने पूर्ण करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला कठीण विषयाचा अभ्यास करावा लागत असेल, तर तो कंटाळा न करता आपले 'विहित' कर्तव्य समजून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी अभ्यास करणे हे प्राप्त झालेले उचित कर्म आहे, ते टाळू नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्म आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा आत्मज्ञानाचा पाया आहे. ज्याचे मन आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात नाहीत, त्याची बुद्धी विचलित होते. म्हणून ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तोच 'प्रज्ञाप्रतिष्ठित' म्हणजे स्थिर बुद्धीचा पुरुष होय असे माउली सांगतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला जंक फूड खाण्याची किंवा सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.