🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अलिप्ततेचा' अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, खरा संन्यास हा संसार सोडण्यात नसून संसारात राहूनही त्यातील माया-मोहापासून अलिप्त राहण्यात आहे. जळचर प्राणी (मासे इ.) चोवीस तास पाण्यातच असतात, पण पाणी त्यांच्या शरीराचा नाश करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष प्रपंचातील सर्व कर्तव्ये पार पाडतो, पण त्याचे अंत:करण काम, क्रोध, लोभ यांसारख्या विकारांनी मलिन होत नाही, तोच या जगात राहूनही मुक्त आहे. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच योगाचे यश आहे.

दैनंदिन जीवनात वावरताना आपल्यावर अनेक बाह्य परिस्थितींचा परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कोणाशी वाद झाला तरी त्याचे दुःख घरी न आणणे किंवा यशाने हुरळून न जाता आणि अपयशाने खचून न जाता आपले काम करत राहणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

संसारात राहूनही मनाची शांती आणि मुक्ती कशी जपावी, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार असतात, त्यांच्या कृतींकडे सर्व समाज लक्ष देऊन पाहत असतो. अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी जे काही केले, तेच योग्य आहे असे मानून सामान्य जनता त्याचे अनुकरण करते. जर थोर व्यक्तींनी नीतिमत्तेचा मार्ग स्वीकारला, तर समाजही नीतिमान होतो. याउलट जर त्यांनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत सावधगिरीने आणि आदर्शवत ठेवले पाहिजे, कारण त्यांचे वागणे हेच समाजासाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे एकमेकांशी आदराने वागली, तर मुलेही तेच पाहून संस्कार शिकतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या शाळेचे मुख्याध्यापक स्वतः वेळेवर शाळेत आले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थीही वेळेचे पालन करू लागतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.