🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) पूर्णपणे आणि आनंदाने पार पाडली पाहिजेत. कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. हेच आदर्श जीवन जगण्याचे सूत्र आहे की कर्म करताना त्यात पूर्णपणे मग्न व्हावे पण त्याच्या परिणामाची आसक्ती धरू नये.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: खेळताना फक्त विजयाचा विचार न करता खेळाचा आनंद घ्यावा.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म करण्याची पद्धत म्हणजेच निष्काम कर्मयोग समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे तरंग (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. त्याऐवजी, परिस्थितीनुसार जे कर्म करणे 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' म्हणजे शास्त्रसंमत कर्तव्य आहे, तेच निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. केवळ स्वतःच्या मनाला वाटते म्हणून काहीही करण्यापेक्षा, कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यास करायचा कंटाळा आला असेल (हा त्याचा मनोधर्म झाला), तरीही त्याचे 'उचित' आणि 'विहित' कर्म अभ्यास करणे हेच आहे. अशा वेळी मनाचा कंटाळा सोडून अभ्यासाला बसणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की वैयक्तिक इच्छांपेक्षा कर्तव्याचे पालन करणे श्रेष्ठ आहे.