🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा आनंद मिळत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य विषयांकडे धाव घेतो. पण जेव्हा साधकाला अंतरातील आत्मसुखाची गोडी लागते आणि तो त्यात पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा त्याला बाह्य विषयांचे आकर्षण उरत नाही. विषयांचा उपभोग हा विषासारखा आहे. एकदा का आत्मसुखाचे अमृत मिळाले की, इंद्रियांच्या गरजा आणि त्यांचे अस्तित्व यांचा सहज विसर पडतो. ही स्थिती बळजबरीने इंद्रिये रोखून येत नाही, तर आंतरिक समाधानाने आपोआप प्राप्त होते.

जेव्हा आपण एखाद्या ध्येयात किंवा कामात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोष्टींचा विसर पडतो. उदाहरणार्थ, अभ्यासात रमलेल्या विद्यार्थ्याला खेळाचा मोह होत नाही.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, आत्मसुखाची प्राप्ती झाल्यावर इंद्रियांची ओढ कशी संपते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला 'बुद्धियोग' किंवा 'ज्ञानयोग' का महत्त्वाचा आहे हे सांगत आहेत. कर्माचे स्वरूप हे मुळात बंधनकारक असते कारण प्रत्येक कर्माला फळ असते. जेव्हा मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो, तेव्हा तो त्या कर्माच्या चक्रात अडकतो. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की, जर कर्माच्या या बंधनाची भीती वाटत असेल, तर ज्ञानाचा आश्रय घेणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे. ज्ञान म्हणजे हे जाणणे की आत्मा अकर्ता आहे. या जाणिवेने केलेले कर्म मनुष्याला लिप्त करत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा कामाच्या निकालामुळे तणावात असतो. उदाहरणार्थ, एखादा प्रकल्प पूर्ण करताना 'जर हा यशस्वी झाला नाही तर काय होईल?' ही भीती आपल्याला सतावते. अशा वेळी ज्ञानेश्वर महाराजांचा हा सल्ला मोलाचा ठरतो: निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, ते काम पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्यावर आणि ज्ञानावर लक्ष केंद्रित करा. यामुळे कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मनाला शांती मिळते.

कर्माच्या बंधनापासून मुक्त होण्यासाठी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारण्याचा उपदेश करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या वेळी अशा प्रकारे मोहग्रस्त होणे आणि कर्तव्यापासून पळ काढणे हे एका श्रेष्ठ वीराला शोभत नाही. तू तुझ्या बुद्धीला भ्रमात का टाकत आहेस? स्वतःच्या विवेकाने विचार कर की ही वेळ शोक करण्याची नसून क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याची आहे. मनाचा हा दुबळेपणा तुला साजेसा नाही.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता आपल्या कर्तव्याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटल्यास घाबरून न जाता 'अभ्यास करणे हेच माझे कर्तव्य आहे' असा विचार करून अभ्यासाला लागणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि गोंधळ दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत.