←
गुरुवार, 13 डिसेंबर 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 104

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें ज्ञान पैं निकें । जरी जाहले ठाउकें । अंतःकरणीं ॥ १०४ ॥

"Therefore, O Arjuna, listen! This knowledge is truly pure and excellent if it becomes known within the heart."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
ज्ञान Noun
Jnana
आत्मज्ञान / बोध
Knowledge / Wisdom
निकें Adjective
Nike
शुद्ध / उत्तम / श्रेष्ठ
Pure / Excellent
ठाउकें Adjective
Thauke
समजलेले / ज्ञात झालेले
Known / Realized
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनात / हृदयात
In the heart or mind

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, हे ज्ञान जर तुझ्या अंतःकरणात नीटपणे समजले, तर ते अत्यंत श्रेष्ठ आणि कल्याणकारी आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. ते म्हणतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा हे ज्ञान बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन अंतःकरणात (मनात) पूर्णपणे ठसते किंवा अनुभवले जाते, तेव्हाच ते 'निके' म्हणजे शुद्ध आणि फलदायी ठरते. हे ज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून बाहेर काढते आणि त्याला सत्याची ओळख करून देते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नसतो, तर ते आपल्या मनात रुजले पाहिजे. उदाहरणार्थ, 'नेहमी खरे बोलावे' हे केवळ वाचून चालत नाही, तर ते मनापासून पटले की माणूस आपोआप सत्याने वागू लागतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत की ज्ञान अंतःकरणात ठसणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 237

तैसे मन हे निश्चळ । जयाचे झाले असे अढळ । तोचि जाणावा केवळ । स्थितप्रज्ञु ॥ २३७ ॥

"In that way, whose mind has become steady and immovable, know him alone to be the one with steady wisdom."

तैसे Adverb
Taise
त्याप्रमाणे
In that manner
निश्चळ Adjective
Nishchal
स्थिर / न हलणारे
Steady / Still
जयाचे Pronoun
Jayache
ज्याचे
Whose
अढळ Adjective
Adhal
ढळणार नाही असे
Immovable
केवळ Adverb
Keval
नक्कीच / खरोखर
Truly / Only
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा पुरुष
One with steady wisdom

💡 अर्थ

ज्याचे मन अशा प्रकारे स्थिर आणि अढळ झाले आहे, त्यालाच खरोखर 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धीचा पुरुष) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची व्याख्या पूर्ण करतात. ते सांगतात की, ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपल्या जागी पक्की बसलेली असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विषयांच्या ओढीने विचलित होत नाही आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनाची अढळ अवस्था आहे, जिथे सुख-दु:खाचे लाटा मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता मन शांत ठेवून निर्णय घेणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, खेळात पराभव समोर दिसत असतानाही डगमगून न जाता शेवटपर्यंत शांतपणे खेळणारा खेळाडू स्थितप्रज्ञतेचा सराव करत असतो.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि त्याच्या मनाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 162

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे अधर्म । तेथें विचारीं मनोधर्म । सांडूनियां ॥ १६२ ॥

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे आचरल्याने अधर्म होतो, त्या बाबतीत स्वतःच्या मनाचे तर्क (छंद) सोडून विचार कर.

"Therefore, perform the proper duty and avoid unrighteousness, by abandoning the whims of the mind."

उचित Adjective
uchit
योग्य/विहित
proper/right
कर्म Noun
karma
कार्य/कर्तव्य
action/duty
अधर्म Noun
adharma
अयोग्य वर्तन
unrighteousness
मनोधर्म Noun
manodharma
मनाचा स्वभाव किंवा हट्ट
mental whims or inclinations
सांडूनियां Verb
sanduniya
त्याग करून/सोडून
abandoning/leaving
विचारीं Verb
vichari
विचार कर
consider/contemplate

💡 अर्थ

म्हणून जे आपले योग्य कर्तव्य आहे ते करावे आणि जे चुकीचे आहे ते टाळावे, यासाठी स्वतःच्या मनाचे हट्ट सोडून विचार करावा.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे याचा निर्णय स्वतःच्या आवडीनिवडीवर किंवा 'मनोधर्मावर' घेऊ नये. अनेकदा आपले मन आपल्याला सोयीचे तेच करायला सांगते, पण ते कदाचित अधर्म असू शकते. म्हणून शास्त्राने किंवा नीतिमत्तेने जे 'उचित' ठरवले आहे, तेच करावे. स्वतःच्या मनाचे पूर्वग्रह आणि स्वार्थ बाजूला ठेवून विवेकाने कर्माची निवड करावी.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याला खेळायला जावेसे वाटते (मनाचा हट्ट), पण उद्या परीक्षा असल्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. अशा वेळी मनाचा हट्ट सोडून कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

अनासक्त भावनेने कर्म कसे करावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक कसा ओळखावा हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा