🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, या जगातील सर्व सजीवांची (भूतांची) उत्पत्ती आणि त्यांचे पोषण पावसावर अवलंबून आहे. पाऊस पडला तरच अन्न निर्माण होते आणि सजीव जगतात. परंतु, हा पाऊस पडण्यासाठी 'यज्ञ' होणे आवश्यक आहे. येथे यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून, निसर्गाप्रती केलेली कृतज्ञता, पर्यावरणाचे रक्षण आणि आपले विहित कर्म निस्वार्थपणे करणे होय. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांचे पालन करतो, तेव्हाच हे जीवनचक्र सुरळीत चालते.

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते परत देणे म्हणजे यज्ञ होय. उदाहरणार्थ, जर आपण भरपूर झाडे लावली आणि पर्यावरणाचे रक्षण केले (यज्ञ), तरच वेळेवर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न-पाणी मिळेल.

ज्ञानेश्वर महाराज सजीव, पाऊस आणि कर्तव्य (यज्ञ) यांच्यातील परस्पर संबंध स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'विहित' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून शास्त्राने सांगितले आहे, असेच कर्म करावे. आपले मन (मनोधर्म) विचलित होऊ न देता, इंद्रियांच्या आहारी न जाता, संयम राखून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना अनेकदा आपले मन विचलित होते. अशा वेळी 'आता माझे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य काय आहे?' याचा विचार करून, मन शांत ठेवून ते काम पूर्ण करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाचा संयम राखून आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे (कर्तव्ये) अवश्य करावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार किंवा 'मी हे केले' हा भाव पूर्णपणे सोडून द्यावा. जेव्हा आपण कर्माचे फळ आणि कर्तेपण ईश्वराला अर्पण करतो, तेव्हा ती कर्मे आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे एक खरा संन्यासी बाह्यतः सर्व व्यवहार करत असूनही अंतर्यामी पूर्णपणे अलिप्त असतो, तशीच स्थिती साधकाने प्राप्त करून घ्यावी, जेणेकरून कर्माचे चांगले-वाईट परिणाम त्याला बाधणार नाहीत.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असे म्हणण्याऐवजी 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्यासाठी न खेळता आपला खेळ उत्तम करण्यासाठी मेहनत घेतली, तर पराभवाचे दुःख त्याला बाधत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे व्हायचे आणि कर्तेपणाचा अहंकार कसा सोडायचा याचे मार्गदर्शन करत आहेत.