🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश देतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि आपल्या स्वधर्माला उचित असे जे जे कर्म आहे, ते आनंदाने पार पाडले पाहिजे. जेव्हा मनुष्य आपले कर्तव्य ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मुक्तीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते कंटाळवाणे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो ओझे न मानता ज्ञानासाठी आनंदाने करावा.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आपली कर्तव्ये आनंदाने पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाची मनस्थिती वर्णन करतात. अर्जुन म्हणतो की, केवळ बाह्य जगातील सत्ता किंवा संपत्ती मिळवून मनातील खोलवर असलेला शोक आणि मोह दूर होऊ शकत नाही. जोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत इंद्रियांना सुकवून टाकणारे हे दुःख कोणत्याही भौतिक सुखाने शांत होणार नाही. हे तत्त्वज्ञान सांगते की खरी शांती ही आंतरिक असते, बाह्य वस्तूंमध्ये नाही.

केवळ पैशाने किंवा वस्तूने सुख शोधण्यापेक्षा मनाची शांती महत्त्वाची आहे हे यातून शिकावे. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या पदावर काम करणाऱ्या व्यक्तीला जर मानसिक समाधान नसेल, तर त्याला त्या पदाचा आनंद घेता येत नाही.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपली मानसिक अवस्था सांगताना म्हटले आहे की भौतिक सुखे त्याच्या दुःखावर उपाय नाहीत.