🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहेत, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. सामान्य लोक स्वतःचे स्वतंत्र नीतिनियम ठरवण्याऐवजी या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालतात. जर समर्थ व्यक्तींनी धर्माचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर समाज आपोआप सन्मार्गाला लागतो. याउलट जर नेत्यांचे आचरण बिघडले, तर संपूर्ण समाज अधोगतीला जातो. म्हणून ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषांनी जगाच्या कल्याणासाठी आदर्श कर्मे करत राहिले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही सत्याचे महत्त्व शिकतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांनी आपली कर्तव्ये चोख का बजावली पाहिजेत, कारण सामान्य जनता त्यांच्याच आचरणाचे अनुकरण करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे विलक्षण स्वरूप स्पष्ट करतात. ही ओवी भगवद्गीतेच्या 'आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्' (२.२९) या श्लोकावर आधारित आहे. ते म्हणतात की, आत्मा हा आपला मूळ स्वभाव असूनही तो सहजासहजी लक्षात येत नाही. जेव्हा एखाद्या साधकाला गुरुकृपेने आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हा त्याला प्रचंड आश्चर्य वाटते. हे आश्चर्य अशासाठी की, जे तत्व इतके दिवस आपल्या अगदी जवळ होते, ते आपल्याला का उमजले नाही? आत्मज्ञान हे बुद्धीच्या पलीकडचे असल्याने तिथे केवळ विस्मय उरतो.

आपल्या स्वतःमध्ये असलेल्या सुप्त शक्तींची जेव्हा आपल्याला जाणीव होते, तेव्हा आपल्याला जसे नवल वाटते, तसेच आत्मज्ञानाचे आहे. दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवणे आणि स्वतःला ओळखण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी स्वतःला अभ्यासात कच्चा मानतो, पण योग्य मार्गदर्शनानंतर जेव्हा तो अव्वल येतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्याच बुद्धीचे नवल वाटते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेच्या २.२९ श्लोकावर भाष्य करताना आत्म्याचे गूढ आणि विस्मयकारक स्वरूप अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्व कर्मांना आणि अज्ञानाला नष्ट करते. हे ज्ञान प्राप्त झाले की साधकाला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) साक्षात्कार होतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह आवश्यक आहे. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला संसारातील द्वंद्व बाधत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपण केवळ माहिती गोळा करण्यापेक्षा 'स्व'ला समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात चिडण्याऐवजी, आपण का चिडलो हे समजून घेणे (आत्मपरीक्षण) म्हणजे व्यावहारिक ज्ञान होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व आणि त्याची शुद्ध करण्याची शक्ती सांगत आहेत.