🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'काम' (वासना) कशा प्रकारे आपल्या ज्ञानावर आवरण घालते हे तीन उदाहरणांतून स्पष्ट करतात. १. धूर आणि अग्नी: धूर अग्नीपासूनच निर्माण होतो पण तोच अग्नीला दिसू देत नाही. २. आरसा आणि धूळ: आरसा स्वच्छ असतो पण त्यावर धूळ साचली की प्रतिबिंब दिसत नाही. ३. गर्भ आणि जरायू: बाळ गर्भाशयात सुरक्षित असते पण ते वारेने (पिशवीने) वेढलेले असते. याप्रमाणे, मनुष्याकडे ज्ञान असूनही काम-वासनेच्या प्रभावामुळे त्याला सत्याचे दर्शन होत नाही. हे विकार आपल्या बुद्धीला भ्रमिष्ट करतात आणि आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप लोभ सुटतो, तेव्हा आपल्याला योग्य-अयोग्य समजत नाही. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात आपण चुकीचे शब्द बोलतो कारण रागाने आपल्या विवेकावर (ज्ञानावर) पडदा टाकलेला असतो. अशा वेळी शांत राहून तो 'धूर' किंवा 'धूळ' दूर करण्याचा प्रयत्न करावा.

काम-वासना कशा प्रकारे मनुष्याच्या शुद्ध ज्ञानाला झाकून टाकते, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध उदाहरणांद्वारे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'ब्राह्मी स्थिती' प्राप्त करण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाला आपल्या शरीराचा अभिमान असतो, तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. जेव्हा साधक 'देहभाव' (मी केवळ शरीर आहे ही भावना) त्यागून देहापलीकडे असलेल्या आत्मतत्त्वाचा विचार करतो, तेव्हाच तो संशयरहित होऊन परब्रह्माशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे सर्व दुःखांचा अंत आणि शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा किंवा शरीराचा खूप गर्व करतो. हा गर्व किंवा अहंकार सोडल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी 'हे शरीर नश्वर आहे पण माझा आत्मा अविनाशी आहे' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज ब्राह्मी स्थितीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.