🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा दोन्ही सैन्यांनी शंखनाद केला आणि रणवाद्ये वाजली, तेव्हा निर्माण झालेला आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने संपूर्ण सृष्टी हादरली. कवीने येथे अतिशयोक्ती अलंकाराचा वापर करून युद्धाची भीषणता आणि त्या आवाजाची तीव्रता स्पष्ट केली आहे. हा आवाज केवळ पृथ्वीवरच मर्यादित नव्हता, तर त्याने देवांचे निवासस्थान असलेला कैलास आणि ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक यांनाही विचलित केले. हे वर्णन युद्धाच्या जागतिक आणि आध्यात्मिक परिणामांची जाणीव करून देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात खूप मोठे संकट किंवा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या परिस्थितीचा प्रभाव आपल्या मनावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर कसा होतो, हे यावरून समजते. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या सामाजिक बदलाच्या वेळी होणारी खळबळ ही या कोलाहलासारखी असते, ज्याचा परिणाम सर्व स्तरांवर होतो.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी शंख आणि रणवाद्यांच्या आवाजाने निर्माण झालेल्या भीषण परिस्थितीचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपली विहित कर्मे करतो, परंतु त्या कर्मांपासून मिळणाऱ्या फळाची (विपाकाची) मुळीच अपेक्षा ठेवत नाही, तो कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. सामान्यतः मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो आणि त्यामुळे सुख-दुःखाच्या चक्रात अडकतो. परंतु, ज्याची बुद्धी फळासक्तीपासून मुक्त आहे, तो या संसारात राहूनही तिन्ही लोकात (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ) मुक्तच असतो. त्याचे कर्म त्याला बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, आपले काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला विषय किती समजला' यावर लक्ष दिले तर तो तणावमुक्त राहून उत्तम प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडलेला मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो.