🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इत्यादी) पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धीचा आहे. बाह्य जगातील विषय किंवा प्रलोभने त्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. जेव्हा इंद्रिये मनाच्या आज्ञेत असतात, तेव्हाच मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहते आणि तो आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहात न पडता लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून बाहेरचे पदार्थ न खाता आरोग्याची काळजी घेणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाच्या भयानक आणि अनावर स्वरूपाचे वर्णन करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात एखाद्या विषयाबद्दलची आसक्ती पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्यातून क्रोधाचा जन्म होतो. हा क्रोध एखाद्या वणव्यासारखा असतो. ज्याप्रमाणे प्रदीप्त झालेला अग्नी समोर येईल त्या सर्व गोष्टींना भस्म करून टाकतो आणि त्याला शांत करणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे एकदा का मनुष्याच्या अंतःकरणात क्रोधाचा संचार झाला की, त्याची विवेकबुद्धी नष्ट होते. हा क्रोध इतका प्रबळ असतो की तो स्वतःला किंवा इतरांनाही नियंत्रित करता येत नाही. हे क्रोधाचे विनाशकारी रूप साधकाने ओळखावे असा संदेश माऊली येथे देतात.

दैनंदिन जीवनात रागावर नियंत्रण मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मित्राने तुमची चूक काढली आणि तुम्हाला खूप राग आला, तर त्या क्षणी काहीही बोलण्यापूर्वी दहापर्यंत अंक मोजावेत. जर आपण त्या रागाला (अग्नीला) वाढू दिले, तर तो आपल्या मैत्रीचा आणि मानसिक शांततेचा नाश करेल.

विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि आसक्तीतून क्रोध कसा निर्माण होतो, हे सांगताना माऊली क्रोधाची तीव्रता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.