🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे हवे' असे संकल्प-विकल्प (कलंक) पूर्णपणे नष्ट होतात. मनाचा जो मूळ स्वभाव आहे—सतत विचार करणे आणि धावणे (मनपण)—तो आत्मस्वरूपात विरघळून जातो. इतकेच नाही तर, ज्या अज्ञानामुळे (अविद्या) आपल्याला हे जग सत्य वाटते, ते अज्ञानही त्या ज्ञानाच्या प्रकाशात स्वतःचे अस्तित्व गमावून बसते. ही अवस्था म्हणजे केवळ आनंदाचा आणि शांततेचा अनुभव होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपले मन शांत होते. उदाहरणार्थ, चित्र काढताना जर चित्रकार चित्रात पूर्णपणे हरवून गेला, तर त्याला स्वतःचे आणि जगाचे भान राहत नाही, हीच एकाग्रता प्रगतीसाठी आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीनंतर मनाची आणि अज्ञानाची जी स्थिती होते, त्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाची अत्यंत सोपी पण खोल व्याख्या सांगतात. त्यांच्या मते, केवळ पुस्तकी माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. ज्या विचारांमुळे किंवा ज्या साधनेमुळे माणसाचे अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) निर्मळ होते, ज्यातून काम-क्रोधादी विकार गळून पडतात, तेच खरे ज्ञान आहे. हे ज्ञान आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग सुलभ करते आणि मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढते.

दैनंदिन जीवनात आपण खूप माहिती वाचतो, पण जर त्या माहितीने आपला स्वभाव सुधारला नाही, तर ते खरे ज्ञान नाही. उदाहरणार्थ, जर आपण 'प्राणिमात्रांवर दया करावी' हे शिकलो आणि प्रत्यक्षात तसे वागू लागलो, तरच ते ज्ञान आपल्या अंतःकरणाला शुद्ध करते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या ज्ञानाचे स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा अग्नी प्रज्वलित असतो, तेव्हा तो प्रकाश आणि उष्णता देतो. पण तो विझला की त्याचे रूपांतर काळपट कोळशात होते, ज्याला पूर्वीचे तेज नसते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा त्याची विवेकबुद्धी आणि ज्ञान नष्ट होते. रागाच्या भरात माणूस आपले चांगले-वाईट विसरतो आणि ज्ञानी असूनही अज्ञानासारखा वागू लागतो. क्रोधाचा आवेग ज्ञानाचा प्रकाश गिळून टाकतो आणि माणसाला केवळ अज्ञानाच्या अंधारात (कोळशाप्रमाणे) सोडून देतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो, तेव्हा आपण चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालातरी वाईट बोलल्याने नंतर पश्चात्ताप होतो. म्हणून राग आवरणे आणि शांत राहणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज क्रोधाचा विनाशकारी स्वभाव आणि त्यामुळे ज्ञानाचा कसा ऱ्हास होतो, हे एका सुंदर उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.