←
गुरुवार, 30 ऑगस्ट 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 39

आतां सांख्यमतें तुज। सांगितलें हें निज। जेणें अज्ञान तम भोज। सांडिजे गा॥

"Now I have told you this secret according to the Sankhya view, by which the darkness of ignorance is cast off."

आतां Adverb
Atāṃ
आता
Now
सांख्यमतें Noun
Sāṃkhyamatēṃ
सांख्य शास्त्रानुसार
According to Sankhya philosophy
निज Adjective
Nija
स्वतःचे किंवा गुह्य
Innate or Secret
अज्ञान Noun
Ajñāna
अविद्या
Ignorance
तम Noun
Tama
अंधकार
Darkness
सांडिजे Verb
Sāṃḍijē
नष्ट करणे किंवा सोडून देणे
To discard or destroy

💡 अर्थ

आतापर्यंत मी तुला सांख्य शास्त्राच्या दृष्टीने आत्मज्ञानाचे गुपित सांगितले आहे, ज्यामुळे तुझ्या मनातील अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नाहीसा होईल.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 219

म्हणोनि तूं आतां । सकळ काम सांडूनि चित्ता । नियमूनि पांडुसुता । झुंझें वेगीं ॥ २१९ ॥

म्हणून तू आता, सर्व वासनांचा त्याग करून, चित्तावर ताबा मिळवून, हे अर्जुना, युद्ध करण्यासाठी सज्ज हो.

"Therefore, now, casting off all desires from the mind and controlling it, O son of Pandu, engage in the fight quickly."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
सकळ Adjective
Sakal
सर्व
All
काम Noun
Kaam
इच्छा किंवा वासना
Desire
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Abandoning
चित्ता Noun
Chitta
मनाला
Mind
नियमूनि Verb
Niyamuni
नियंत्रित करून
Controlling
झुंझें Verb
Zunze
युद्ध कर
Fight
वेगीं Adverb
Vegi
त्वरित किंवा वेगाने
Quickly

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता मनातील सर्व इच्छा सोडून दे, मनावर ताबा मिळव आणि युद्धाला सुरुवात कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, पण कर्माच्या फळाची आशा सोडणे शक्य आहे. जेव्हा माणूस आपल्या मनातील कामना (इच्छा) सोडून देतो आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने 'कर्मयोगी' होतो. अर्जुनाला त्याचे स्वधर्म पालन (युद्ध) करण्यास प्रवृत्त करताना, महाराज मनाच्या एकाग्रतेवर आणि शिस्तीवर भर देतात. कर्मात अडकण्यापेक्षा कर्म करूनही मुक्त राहण्याची ही कला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही काम करताना फळाची चिंता न करता पूर्ण लक्ष कामावर केंद्रित करणे. उदाहरण: खेळाडूने मॅच जिंकू की हारू याचा विचार न करता फक्त आपल्या खेळावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त राहून कर्म कसे करावे, याचा उपदेश पूर्ण करत आहेत आणि त्याला त्याचे कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 202

जैसा गगनीं सूर्यु एकु । परी जळीं दिसे अनेकु । तैसा आत्मा हा अलोकु । देहीं दिसे ॥

"As the sun is one in the sky, yet appears manifold in water, so does the unique Soul appear in various bodies."

जैसा Adverb
Jaisa
जसा
Just as
गगनीं Noun
Gagani
आकाशात
In the sky
सूर्यु Noun
Suryu
सूर्य
Sun
अनेकु Adjective
Aneku
अनेक
Many
आत्मा Noun
Atma
आत्मा
Soul
अलोकु Adjective
Aloku
अद्वितीय/अदृश्य
Unique/Invisible
देहीं Noun
Dehi
शरीरात
In the body

💡 अर्थ

जसा आकाशात सूर्य एकच असतो, पण पाण्यात त्याचे अनेक प्रतिबिंब दिसतात, तसाच हा आत्मा एक असूनही वेगवेगळ्या शरीरात वेगवेगळा वाटतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे आकाशामध्ये सूर्य एकच असतो, परंतु पृथ्वीवरील विविध जलपात्रांमध्ये त्याचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे तो अनेक असल्याचा भास होतो, त्याचप्रमाणे परमात्मा किंवा आत्मा हा तत्वतः एकच आहे. मात्र, अज्ञानामुळे किंवा देहबुद्धीमुळे तो प्रत्येक शरीरात वेगवेगळा भासतो. पात्रातील पाणी हलले तरी सूर्याला काही होत नाही, तसेच देहाच्या सुख-दुःखाचा आत्म्यावर परिणाम होत नाही. हा आत्मा 'अलोकु' म्हणजे इंद्रियांना न दिसणारा पण सर्वव्यापी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण सर्वांशी प्रेमाने वागले पाहिजे, कारण सर्वांच्या शरीरात एकच आत्मा वास करतो. उदाहरण: जसे शाळेत सर्व मुले वेगळी दिसली तरी सर्वांची शिकण्याची ओढ एकच असते, तसेच सर्वांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज तो आत्मा एक असूनही अनेक कसा वाटतो हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा