🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला मोक्ष मिळवण्यासाठी किंवा ईश्वराची प्राप्ती करण्यासाठी घरदार सोडून अरण्यात जाण्याची किंवा कठीण देहदंड सोसण्याची गरज नाही. आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने पार पाडणे, हेच सर्वात मोठे 'तप' आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आपले क्षात्रधर्म पाळणे हेच त्याचे तप असल्याचे सांगून महाराज त्याला कर्तव्याप्रती जागृत राहण्याचा संदेश देतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते शिक्षण असो वा नोकरी, ते पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजेच देवाची सेवा आहे. उदाहरणार्थ: एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हेच त्याचे 'तप' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) उत्तम उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला इच्छा होते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, तो साधक बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) कोणत्याही कष्टाशिवाय आवरतो. हे इंद्रियनिग्रह जबरदस्तीने नसून ते आत्मज्ञानाच्या बळावर अत्यंत सहजतेने घडते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण महत्त्वाचे काम करत असतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले लक्ष विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या विषयापासून बाजूला करून पुन्हा कामावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचा शेवट एकाच आत्मज्ञानात होतो. ज्याप्रमाणे एकाच वस्तूचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न शब्दांचा वापर करतो, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे एकाच परमार्थाचे दोन पैलू आहेत. अज्ञानी लोकांना यात भेद वाटतो, परंतु अनुभवी पुरुषाला समजते की फलाची आशा सोडून कर्म करणे (योग) आणि कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) हे दोन्ही एकाच स्थितीत विलीन होतात.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीमुळे आपल्याला मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे हे योग आणि संन्यास दोन्हीचे सार आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मूलतः एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.