🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाच्या भयानक आणि अनावर स्वरूपाचे वर्णन करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात एखाद्या विषयाबद्दलची आसक्ती पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्यातून क्रोधाचा जन्म होतो. हा क्रोध एखाद्या वणव्यासारखा असतो. ज्याप्रमाणे प्रदीप्त झालेला अग्नी समोर येईल त्या सर्व गोष्टींना भस्म करून टाकतो आणि त्याला शांत करणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे एकदा का मनुष्याच्या अंतःकरणात क्रोधाचा संचार झाला की, त्याची विवेकबुद्धी नष्ट होते. हा क्रोध इतका प्रबळ असतो की तो स्वतःला किंवा इतरांनाही नियंत्रित करता येत नाही. हे क्रोधाचे विनाशकारी रूप साधकाने ओळखावे असा संदेश माऊली येथे देतात.

दैनंदिन जीवनात रागावर नियंत्रण मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मित्राने तुमची चूक काढली आणि तुम्हाला खूप राग आला, तर त्या क्षणी काहीही बोलण्यापूर्वी दहापर्यंत अंक मोजावेत. जर आपण त्या रागाला (अग्नीला) वाढू दिले, तर तो आपल्या मैत्रीचा आणि मानसिक शांततेचा नाश करेल.

विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि आसक्तीतून क्रोध कसा निर्माण होतो, हे सांगताना माऊली क्रोधाची तीव्रता स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे वर्णन करतात. आत्मा हा अकर्ता आहे. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्यातील 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तृत्व) आणि 'मी करून घेतो' (कारयितृत्व) ही भावना नष्ट होते. अशा स्थितीत केलेली क्रिया ही कर्म न ठरता केवळ एक नैसर्गिक व्यापार ठरते, ज्यामुळे व्यक्ती कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. हेच खरे संन्यासयोगाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार टाळावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मन शांत राहते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याच्या अकर्तेपणाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही.