🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. ते म्हणतात की, क्षत्रिय म्हणून युद्ध करणे हे तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. जर तू या कर्तव्याचा त्याग केलास, तर तू केवळ तुझे पुण्यच गमावणार नाहीस, तर तू अधर्माचा मार्ग स्वीकारल्यासारखे होईल. स्वधर्मापासून ढळणे हे आत्मिक अध:पतनाचे कारण ठरते, असे येथे सुचवले आहे.

आपल्याला नेमून दिलेले कर्तव्य टाळणे हे चुकीचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या डॉक्टरने भीतीपोटी रुग्णावर उपचार करण्याचे टाळले, तर तो त्याच्या कर्तव्याचा आणि धर्माचा त्याग केल्यासारखे होईल.

कुरुक्षेत्रावर युद्ध टाळू पाहणाऱ्या अर्जुनाला श्रीकृष्ण त्याचे कर्तव्य न पाळल्यास काय होईल, याची जाणीव करून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जिवन्मुक्ताची' स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या मनुष्याला बाह्य विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही आणि ज्याने आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत आनंदाचा अनुभव घेतला आहे, तो पुरुष धन्य आहे. आत्मज्ञानामुळे ज्याचे मन शांत आणि तृप्त झाले आहे, तो देहधारी असूनही ईश्वराशी (परब्रह्माशी) एकरूप झालेला असतो. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही, तो जिवंतपणीच मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य वस्तूंच्या (उदा. नवीन खेळणी किंवा कपडे) मोहात न पडता आपल्या अभ्यासात आणि चांगल्या कामात समाधान मानतो, तेव्हा आपण या ओवीचा अर्थ जगत असतो. उदाहरण: परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास केल्यावर मिळणारे समाधान हे अंतरीचे सुख आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानी आणि अंतर्बाह्य सुखी झालेल्या पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना जिंकत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (सुखांच्या) मोहात अडकतो. हे विषय दिसायला आकर्षक वाटले तरी ते माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जसा एखादा वाटसरू चोरांकडून लुटला जातो, तसाच इंद्रियांच्या आहारी गेलेला मनुष्य आपल्या जीवनाचे खरे ध्येय विसरून बसतो.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर किंवा डोळ्यांवर ताबा ठेवला नाही (उदा. सतत जंक फूड खाणे किंवा मोबाईल पाहणे), तर आपले आरोग्य आणि वेळ दोन्ही वाया जातात. संयम पाळणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे इंद्रियांवर नियंत्रण नाही अशा व्यक्तीची काय अवस्था होते, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.