←
शनिवार, 07 जुलै 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 194

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणौनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांसीं अतिनिग्रहु । करूनि असे जयाचा पांगु । फिटला असे ॥ १९४ ॥

"Therefore, he is truly a man of steady wisdom, who has achieved complete restraint over his senses and whose dependency on them has vanished."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthiraprajnu
स्थिर बुद्धी असलेला
One with steady wisdom
इंद्रियांसीं Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses
अतिनिग्रहु Noun
Atinigrahu
पूर्ण ताबा किंवा संयम
Complete restraint
पांगु Noun
Pangu
लाचारी किंवा परावलंबित्व
Dependency or helplessness
फिटला Verb
Fitala
संपला किंवा मुक्त झाला
Ended or freed

💡 अर्थ

इसलिए वही स्थिर बुद्धि वाला है, जिसने अपनी इंद्रियों को पूरी तरह वश में कर लिया है और जिसकी इंद्रियों पर निर्भरता समाप्त हो गई है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, तोच ज्ञानी होय. 'पांगु' म्हणजे परावलंबित्व किंवा लाचारी. जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत तो त्यांचा गुलाम असतो. जेव्हा हा गुलामगिरीचा पाश तुटतो आणि इंद्रिये पूर्णपणे ताब्यात येतात, तेव्हाच त्या व्यक्तीची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे शब्द न बोलता स्वतःवर संयम ठेवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रह' तत्त्वाचा वापर करत असतो. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 6

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥

हेंचि आतां सांगेन | तुजलागीं मी आपण | जेणें तुझा संदेह पूर्ण | जाईल निमूट ॥

"I shall now tell you that very thing myself, so that your doubt will be completely removed."

सांगेन Verb
Sangen
सांगेन किंवा स्पष्ट करेन
will tell/explain
तुजलागीं Pronoun
Tujalagi
तुला
to you
संदेह Noun
Sandeh
संशय किंवा शंका
doubt
पूर्ण Adverb
Purna
संपूर्णपणे
completely
निमूट Adverb
Nimut
नक्कीच किंवा शांतपणे
certainly/quietly

💡 अर्थ

मैं अब तुम्हें वही रहस्य स्वयं बताऊंगा, जिससे तुम्हारा सारा संदेह पूरी तरह से समाप्त हो जाएगा।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील सहाव्या ओवीत, श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या शंकेचे समाधान करण्यास सुरुवात करत आहेत. अर्जुनाला प्रश्न पडला होता की, सूर्याचा जन्म तर युगांच्या आरंभी झाला आणि कृष्ण तर आताचा आहे, मग कृष्णाने सूर्याला हा योग पूर्वी कसा सांगितला असेल? यावर श्रीकृष्ण म्हणतात की, 'अर्जुना, तुझ्या मनातील हा गोंधळ मी आता दूर करतो. माझ्या अवताराचे आणि स्वरूपाचे जे रहस्य आहे, ते मी तुला स्पष्ट करून सांगतो, जेणेकरून तुझा संशय मुळासकट नष्ट होईल.' हे श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे आणि अर्जुनावरील कृपेचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाबद्दल किंवा व्यक्तीबद्दल संशय निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या कल्पनेने निष्कर्ष न काढता, योग्य व्यक्तीकडून किंवा शास्त्राकडून त्याचे स्पष्टीकरण घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: अभ्यासात शंका आल्यास शिक्षकांना विचारून ती दूर करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या मनातील शंका (सूर्याला दिलेल्या उपदेशाबाबतची) दूर करण्यासाठी प्रस्तावना करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 157

म्हणोनि संशयाहूनि थोर । आन पातक नाहीं घोर । हा विनाशासी थोर । विवरु असे ॥

"Therefore, there is no sin greater than doubt; it is a wide opening for destruction."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
संशयाहूनि Noun
Sanshayahuni
संशयापेक्षा
Than doubt
थोर Adjective
Thor
मोठे
Great / Big
पातक Noun
Patak
पाप
Sin
घोर Adjective
Ghor
भयानक
Terrible / Grave
विवरु Noun
Vivaru
खड्डा किंवा छिद्र
Pit or Opening
असे Verb
Ase
आहे
Is

💡 अर्थ

इसलिए संशय से बढ़कर और कोई घोर पाप नहीं है। यह विनाश का एक बड़ा मार्ग या गड्ढा है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीमध्ये संशय हा सर्वात मोठा अडथळा आहे. संशयामुळे माणसाची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि तो योग्य निर्णय घेऊ शकत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा खोल खड्डा विनाशाचे कारण ठरतो, त्याचप्रमाणे संशय माणसाला अधोगतीकडे नेतो. आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी संशय हा सर्वात मोठा शत्रू आहे, कारण तो श्रद्धेला नष्ट करतो आणि मनुष्याला ध्येयापासून दूर नेतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने जर मैदानात उतरण्यापूर्वीच आपल्या विजयाबद्दल संशय घेतला, तर तो पूर्ण ताकदीने खेळू शकणार नाही. म्हणून यश मिळवण्यासाठी संशय सोडून आत्मविश्वास ठेवणे गरजेचे आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानाच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा आणि विनाशाचे कारण ठरतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा