🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, आत्मा हा भौतिक पदार्थांच्या पलीकडचा आहे. ज्याप्रमाणे आपण एखादी वस्तू शस्त्राने कापतो, तसे आत्म्याला कापता येत नाही कारण तो निराकार आहे. अग्नी त्याला स्पर्श करू शकत नाही, पाणी त्याला ओले करू शकत नाही आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही. थोडक्यात, निसर्गातील कोणतीही शक्ती आत्म्याचा नाश करू शकत नाही. हे आत्मतत्त्व शाश्वत आणि अनंत आहे, हेच अर्जुनाला समजावून सांगितले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला शारीरिक किंवा मानसिक त्रास होतो, तेव्हा 'मी केवळ हे शरीर नसून एक अविनाशी आत्मा आहे' हा विचार केल्यास भीती आणि दुःख कमी होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रिय वस्तूचे नुकसान झाले तरी स्वतःचे आंतरिक धैर्य ढळू न देणे.

भगवद्गीतेतील श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अमरत्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.