🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, संसारातील विषयांचा उपभोग घेतल्यावर कालांतराने त्यात वीट येतो, पण आत्मज्ञान हे असे आहे की त्यात प्रत्येक क्षणी नवीन गोडी (आनंद) निर्माण होते. हे ज्ञान कधीही जुने होत नाही. म्हणून अर्जुनाला ते विनंती करतात की, प्रपंचाच्या व्यापातून थोडे मन काढून या नित्य नूतन अशा ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न कर.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टी शिकतो, पण आत्मिक शांती देणाऱ्या ज्ञानासाठी रोज किमान १०-१५ मिनिटे वाचन किंवा मनन करावे. उदाहरण: धावपळीच्या जीवनात मनाला शांत ठेवण्यासाठी ज्ञानेश्वरी किंवा भगवद्गीतेचा एक श्लोक समजून घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाची गोडी कशी अक्षय असते हे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. समाजात जे लोक प्रभावशाली किंवा ज्ञानी असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर एखादी मोठी व्यक्ती नीतिमत्तेने वागली, तर समाजही नीतीचा मार्ग धरतो. याउलट, जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचा मार्ग निवडला, तर त्याचे अनुकरण करून समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्यांच्याकडे अधिकार किंवा सामर्थ्य आहे, त्यांनी आपले आचरण अत्यंत जबाबदारीने आणि शुद्ध ठेवले पाहिजे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' (Standard) ठरते.

एका शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर येऊन शिस्त पाळली, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी शिक्षण असते.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी आपले कर्म आदर्शवत का ठेवावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.