🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत एक अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. आईला आपल्या बाळाबद्दल इतके प्रेम असते की बाळाला भूक लागली की तिला आपोआप पान्हा फुटतो. तसेच, अर्जुनाला मोह झाला आणि त्याने प्रश्न विचारले, हे केवळ एक निमित्त ठरले. पण त्या निमित्ताने भगवंतांनी जे गीतेचे ज्ञान दिले, त्याने केवळ अर्जुनाचेच नव्हे, तर संपूर्ण जगाचे कल्याण झाले. अर्जुनामुळे हे अमृतासारखे ज्ञान सर्वांना मिळाले आणि अवघे जग तृप्त झाले.

कधीकधी एका व्यक्तीच्या प्रश्नामुळे किंवा अडचणीमुळे सर्वांनाच फायदा होतो. उदाहरणार्थ, वर्गात एका विद्यार्थ्याने विचारलेल्या शंकेमुळे शिक्षकांनी दिलेले स्पष्टीकरण संपूर्ण वर्गाला समजते. आपण नेहमी इतरांच्या कल्याणासाठी निमित्त बनले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्याने विचारलेल्या चांगल्या प्रश्नामुळे सर्वांचेच ज्ञान वाढते.

ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत की अर्जुन हा केवळ एक निमित्त होता, ज्याच्यामुळे संपूर्ण जगाला गीतेचे ज्ञान मिळाले.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर हे केवळ एक बाह्य कवच आहे जे बदलत असते. जेव्हा आपण केवळ शरीराचा विचार करतो, तेव्हाच आपल्याला दुःख होते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात डोकावून, एकाग्र चित्ताने हे सत्य समजून घ्यावे की ज्याचा मृत्यू झाला आहे तो खरोखर नष्ट झालेला नाही. आत्मज्ञानामुळेच मोहाचा आणि अज्ञानाचा नाश होतो, म्हणून शोक सोडून आत्मस्वरूपाचे चिंतन करणे आवश्यक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या जाण्याने खूप दुःख होते, तेव्हा आपण शांत बसून हे जग नश्वर आहे आणि आपले अस्तित्व त्यापलीकडे आहे, असा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, 'माझे आयुष्य या गुणांपेक्षा मोठे आहे' असा विचार करून पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याला मोहातून बाहेर पडण्यासाठी मार्गदर्शन करत आहेत.