🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इत्यादी) पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धीचा आहे. बाह्य जगातील विषय किंवा प्रलोभने त्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. जेव्हा इंद्रिये मनाच्या आज्ञेत असतात, तेव्हाच मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहते आणि तो आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहात न पडता लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून बाहेरचे पदार्थ न खाता आरोग्याची काळजी घेणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) पूर्णपणे आणि आनंदाने पार पाडली पाहिजेत. कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. हेच आदर्श जीवन जगण्याचे सूत्र आहे की कर्म करताना त्यात पूर्णपणे मग्न व्हावे पण त्याच्या परिणामाची आसक्ती धरू नये.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: खेळताना फक्त विजयाचा विचार न करता खेळाचा आनंद घ्यावा.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म करण्याची पद्धत म्हणजेच निष्काम कर्मयोग समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. आत्मा अमर आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण म्हणतात की अज्ञानामुळे निर्माण होणारा मोह माणसाच्या बुद्धीला ग्रासून टाकतो. हा मोह माणसाला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो. म्हणून अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात विवेकाचा दिवा लावून, भावनांच्या आहारी न जाता सत्याचा विचार करावा. मोहामुळे चित्त भ्रमिष्ट होते, म्हणून त्या मोहाला आपल्या मनात थारा देऊ नकोस असा उपदेश येथे केला आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावूक होतो, तेव्हा चुकीचे निर्णय घेण्याची शक्यता असते. अशा वेळी भावनांच्या आहारी न जाता शांतपणे विचार करून योग्य कृती करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, कुठे चूक झाली याचा विचार करून पुढच्या वेळी जास्त अभ्यास करणे हाच खरा 'विचार' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मोहाचा त्याग करून विवेकाने वागण्याचा आणि युद्धासाठी सिद्ध होण्याचा उपदेश करत आहेत.