←
बुधवार, 13 जून 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 221

मग तो कर्मे करी की न करी । परी कर्माचा विटाळु तया न धरी । जैसा सूर्य जळीं न तिंबिजे परी । जळातें प्रकाशी ॥ २२१ ॥

"Then whether he performs actions or not, the stain of action does not touch him; just as the sun is not soaked by water, yet it illuminates the water."

मग Adverb
Mag
त्यानंतर
Then
विटाळु Noun
Vitalu
दोष किंवा अशुद्धी
Stain or impurity
तिंबिजे Verb
Timbije
भिजणे किंवा ओले होणे
To get soaked or wet
प्रकाशी Verb
Prakash
प्रकाशित करतो
Illuminates
धरी Verb
Dhari
स्पर्श करणे किंवा धरणे
To touch or hold
जळीं Noun
Jali
पाण्यामध्ये
In the water

💡 अर्थ

मग त्या ज्ञानी पुरुषाने कर्मे केली किंवा नाही केली, तरी त्याला कर्माचा कोणताही दोष लागत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, उलट तो पाण्यालाच प्रकाश देतो, त्याप्रमाणे तो पुरुष कर्मात राहूनही अलिप्त असतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 131

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सद्धर्म । तेंचि करीं तूं परम । मन लावूनि ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and righteous, with your mind fully focused upon it."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य/विहित
Appropriate/Right
कर्म Noun
Karma
कार्य/कर्तव्य
Action/Duty
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना/वागताना
While practicing
सद्धर्म Noun
Saddharma
सदाचार/चांगला धर्म
Righteousness
परम Adjective
Parama
अत्यंत/श्रेष्ठ
Supreme/Intense
मन लावूनि Adverb
Man Lavuni
एकाग्रतेने
With focus

💡 अर्थ

म्हणून जे तुझे योग्य कर्तव्य आहे आणि जे वागायला चांगले आहे, तेच काम तू पूर्ण मन लावून कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित कर्म' म्हणजेच स्वधर्म ओळखला पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या शुद्ध आहे आणि ज्याचे आचरण केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, त्यालाच 'सद्धर्म' म्हटले आहे. असे कर्म करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले संपूर्ण चित्त त्या कामात ओतून, अत्यंत एकाग्रतेने ते पूर्ण करावे. मनाची ही एकाग्रता कर्माला भक्तीचे स्वरूप देते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुण मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि विषयावर लक्ष केंद्रित करून करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना मोबाईल किंवा इतर विचारांकडे लक्ष न देता केवळ गणितावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'मन लावून उचित कर्म' करणे होय.

📌 संदर्भ

निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य एकाग्रतेने पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 10

जैसा जळीं जळु न मिळे । तैसा संन्यासी कर्मा न मैळे । जो कर्तेपण सांडूनि खेळे । कर्मामाजीं ॥

"As the lotus is not wetted by water, so the Sanyasi is not tainted by actions, for he moves in the world having cast off the sense of doership."

जैसा Adverb
Jaisa
ज्याप्रमाणे
Just as
जळीं Noun
Jali
पाण्यामध्ये
In the water
जळु Noun
Jalu
कमळ
Lotus
मैळे Verb
Maile
लिप्त होणे किंवा माखणे
To be tainted or stained
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having abandoned
कर्तेपण Noun
Kartepan
मी करतो हा भाव
Sense of doership
खेळे Verb
Khele
वावरतो किंवा वागतो
Acts or moves

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहूनही कमळ पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे खरा संन्यासी जगात सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांत अडकत नाही, कारण तो 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कमळाचे पान किंवा कमळ पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, त्याला पाणी स्पर्श करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडतो. परंतु, ही कर्मे करताना त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार (कर्तेपण) नसतो. तो कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही आणि स्वतःला कर्माचा मालक समजत नाही. यामुळे तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहतो. तो संसारात एका खेळाडू प्रमाणे मुक्तपणे वावरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न बाळगल्यास आपल्याला कामाचा ताण येत नाही आणि आपण आनंदी राहतो.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अलिप्ततेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा