म्हणोनि तूं आतां । झकविजे नको भ्रमितां । हा विचारु चित्ता- । माजीं धरीं ॥ ११६ ॥
"Therefore, do not be deceived by delusion now; keep this thought firmly in your heart."
💡 अर्थ
म्हणून आता तू भ्रमात पडू नकोस. हा विचार तू आपल्या मनात पक्का धर.
म्हणोनि तूं आतां । झकविजे नको भ्रमितां । हा विचारु चित्ता- । माजीं धरीं ॥ ११६ ॥
"Therefore, do not be deceived by delusion now; keep this thought firmly in your heart."
म्हणून आता तू भ्रमात पडू नकोस. हा विचार तू आपल्या मनात पक्का धर.
ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करताना म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व याबद्दलचे सत्य आता तुला समजले आहे. त्यामुळे आता तू कोणत्याही मोहाच्या किंवा भ्रमाच्या आहारी जाऊ नकोस. शोक करणे किंवा कर्तव्यापासून दूर जाणे हे चुकीचे आहे. हा विवेकाचा विचार तू तुझ्या अंतःकरणात कायमचा ठसव आणि स्थिर हो.
जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता विवेकाने विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक अभ्यास करेन' हा सकारात्मक विचार मनात पक्का करणे.
आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, अर्जुनाने आता भ्रमात पडू नये आणि सत्याचा स्वीकार करावा असे श्रीज्ञानदेव सांगत आहेत.
म्हणोनि तूं अर्जुना । झणीं या शोकासी देसी मना । विचारीं पां आपणा- । आपणचि ॥ २४१ ॥
"Therefore, O Arjuna, do not give room to this grief in your mind; contemplate your own self through your own intellect."
म्हणून अर्जुना, तू या दुःखाला आपल्या मनात अजिबात थारा देऊ नकोस. तू स्वतःच स्वतःच्या स्वरूपाचा नीट विचार करून पाहा.
ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर शोक उरत नाही. तू तुझ्या मनाला या मोहात आणि दुःखात अडकू देऊ नकोस. जेव्हा तू स्वतःच्या अंतरात्म्याचा विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की ज्यांच्या मृत्यूसाठी तू रडत आहेस, ते आत्मा रूपाने कधीच मरत नाहीत. हा आत्मविचारच तुला दुःखातून मुक्त करेल.
जेव्हा आपण एखाद्या संकटात किंवा दुःखात असतो, तेव्हा भावनेच्या भरात वाहून न जाता शांतपणे स्वतःच्या मनाशी संवाद साधला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर रडत न बसता, 'मी कुठे कमी पडलो?' असा स्वतःशीच विचार करणे म्हणजे विवेकाचा वापर करणे होय.
आत्मा अमर आहे हे सांगून झाल्यावर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला शोक सोडून आत्मचिंतन करण्याचा सल्ला देत आहेत.
म्हणोनि इंद्रियांतें जिणावें । मग मन हें आकळावें । तरी बुद्धीसी ठाव पावावे । निभ्रांत पैं ॥
"Therefore, conquer the senses first, then bring the mind under control; thus you shall undoubtedly find the true place of the intellect."
म्हणून आधी इंद्रियांवर विजय मिळवावा, मग मनाला ताब्यात घ्यावे, तेव्हाच बुद्धीचे खरे स्वरूप नक्कीच समजेल.
संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेचा क्रम सांगतात. आत्मज्ञानासाठी प्रथम बाह्य इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये शांत होतात, तेव्हा मन स्थिर होते. मन स्थिर झाले की बुद्धीला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. हा मार्ग क्रमाने जातो, जिथे स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे प्रवास होतो.
दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखादे कठीण काम पूर्ण करायचे असेल, तर आधी मोबाईल किंवा टीव्ही सारखी प्रलोभने (इंद्रिये) बाजूला ठेवावी लागतात, मग मन एकाग्र करावे लागते, तरच बुद्धीला तो विषय समजतो.
इंद्रिय, मन आणि बुद्धी यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा क्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.