🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात किंवा राखेत रूपांतर करतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश मनुष्याच्या सर्व कर्मांना (त्यांच्या फळांसह) जाळून टाकतो. जेव्हा एखाद्या साधकाला हे उमजते की तो स्वतः कर्ता नसून केवळ एक साक्षी आहे, तेव्हा कर्माचे बंधन त्याला शिवत नाही. ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये कर्माची सर्व फळे भस्मसात होतात, हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडला आणि ते काम कर्तव्य भावनेने केले, तर त्या कामाचे ओझे वाटत नाही आणि मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना ते केवळ पगार मिळवण्यासाठी न करता, समाजाची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

ज्ञान कशाप्रकारे कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची ओळख करून देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याचे चित्त परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. बाह्य जगातील सुख-दु:खाचा किंवा मोहाचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही. अशा व्यक्तीची बुद्धी ढळत नाही, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' किंवा 'स्थितप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप आनंदी होतो, तेव्हा आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता शांतपणे आपल्या चुका शोधून पुन्हा प्रयत्न करणे हीच स्थिर बुद्धी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थिर बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.