🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने वाहत येऊन समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा विचलित होत नाही; उलट त्या नद्या समुद्राचेच रूप धारण करतात. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुषाच्या इंद्रियांद्वारे अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने त्याच्या मनात प्रवेश करतात, परंतु तो पुरुष विचलित होत नाही. त्याच्या ठिकाणी त्या सर्व वासना आत्मस्वरूपात विलीन होतात. तो पुरुष पूर्णकाम असतो, त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जर आपले मन ध्येयावर स्थिर असेल, तर ही प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे ध्येय असलेल्या विद्यार्थ्याने मोबाईल किंवा खेळाच्या आकर्षणाकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे मन विषयांच्या आहारी न जाता कसे स्थिर राहते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताचे अवतार घेणे (जन्म) आणि त्यांनी केलेली कार्ये (कर्म) ही सामान्य मानवासारखी वासना किंवा कर्माच्या बंधनातून निर्माण झालेली नसतात. ती पूर्णपणे दिव्य आणि लोककल्याणासाठी असतात. जो साधक हे गुपित अंतःकरणापासून जाणतो, त्याची संसारातील आसक्ती नष्ट होते. असा ज्ञानी पुरुष मृत्यूत्तर पुनर्जन्माच्या चक्रात न अडकता थेट ईश्वराशी एकरूप होतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो.

आपण जे काही काम करतो, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता 'ईश्वरार्पण' बुद्धीने केल्यास कर्माचे बंधन राहत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केल्यास तो आनंददायी होतो.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे आणि कर्माचे रहस्य अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'ब्राह्मी स्थिती' प्राप्त करण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाला आपल्या शरीराचा अभिमान असतो, तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. जेव्हा साधक 'देहभाव' (मी केवळ शरीर आहे ही भावना) त्यागून देहापलीकडे असलेल्या आत्मतत्त्वाचा विचार करतो, तेव्हाच तो संशयरहित होऊन परब्रह्माशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे सर्व दुःखांचा अंत आणि शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा किंवा शरीराचा खूप गर्व करतो. हा गर्व किंवा अहंकार सोडल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी 'हे शरीर नश्वर आहे पण माझा आत्मा अविनाशी आहे' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज ब्राह्मी स्थितीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.