←
सोमवार, 04 जून 2029
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 51

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं सुख अतिशय । भोगिती पैं ॥

"Therefore, renouncing these external objects, those who undoubtedly enjoy extreme bliss within themselves."

बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरील
External
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग
Sensory objects
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Renouncing
निःसंशय Adverb
Nihsanshaya
शंका न ठेवता
Without doubt
अंतरीं Noun
Antari
मनामध्ये
Within the self
अतिशय Adjective
Atishaya
खूप जास्त
Extreme

💡 अर्थ

इसलिए जो लोग बाहरी विषयों का त्याग करके, बिना किसी संदेह के अपने भीतर ही परम सुख का अनुभव करते हैं, वे ही वास्तविक सुख भोगते हैं।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी इंद्रिये नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (जसे की चव, स्पर्श, दृश्य) धावत असतात. परंतु हे बाह्य सुख क्षणभंगुर आणि विनाशी असते. जो साधक या बाह्य विषयांवरील आपली आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तो अंतर्मुख होतो. जेव्हा चित्त स्थिर होते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आत्म्यामध्ये अशा सुखाचा अनुभव येतो ज्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. हे सुख 'निःसंशय' म्हणजे खात्रीशीर आणि शाश्वत असते. बाह्य जगावर अवलंबून नसलेले हे स्वयंभू सुखच योग्याचे खरे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कौतुकात सुख शोधतो. पण हे सुख संपले की आपल्याला दुःख होते. त्याऐवजी दिवसातून काही वेळ शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास (ध्यान), आपल्याला बाह्य साधनांशिवाय मिळणाऱ्या शांततेचा अनुभव येईल. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी बाहेर खेळायला जाण्यापेक्षा १० मिनिटे शांत बसल्यास मन अधिक एकाग्र होते.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या बाह्य विषयांत सुख शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख मानणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 277

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांचा निग्रहु । करूनि असे जगु । जयाचा अंकितु ॥ २७७ ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who, having restrained his senses, remains such that the world is under his command."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthiraprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One with steady wisdom
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रियांचा
Of the senses
निग्रहु Noun
Nigrahu
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
जगु Noun
Jagu
जग किंवा विश्व
The world
अंकितु Adjective
Ankitu
वश झालेला किंवा आज्ञेत असलेला
Subservient or under command

💡 अर्थ

इसलिए वही स्थिर बुद्धि वाला है, जिसने अपनी इंद्रियों पर पूर्ण नियंत्रण पा लिया है और जिसके वश में यह सारा संसार है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरले आहे आणि त्यांच्यावर विजय मिळवला आहे, तोच ज्ञानी पुरुष होय. असा पुरुष केवळ स्वतःवरच नियंत्रण मिळवत नाही, तर त्याचे आत्मबळ इतके वाढते की बाह्य जग त्याच्या प्रभावाखाली येते. इंद्रियनिग्रह हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे आपली प्रगती होते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 142

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें आहे खरें । तें युक्तीचेनि द्वारें । विचारीं पां ॥ १४२ ॥

"Therefore, through the support of action, how action is truly to be renounced, reflect upon that through the means of skillful method."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmanche-ni
कर्माच्या
By action
सांडणें Verb
Saandane
सोडणे / त्याग करणे
To renounce / To leave
युक्तीचेनि Noun
Yukticheni
युक्तीने / कौशल्याने
By skill / By method
विचारीं Verb
Vichari
विचार कर
Reflect / Think

💡 अर्थ

इसलिए, उस युक्ति पर विचार करो जिसके द्वारा कर्म के आधार पर ही कर्म के बंधन का त्याग किया जा सके।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. परंतु, कर्माच्याच आधारे कर्माचा त्याग करण्याची एक विशेष 'युक्ती' आहे. ती युक्ती म्हणजे 'फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे'. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बांधत नाही. अर्जुनाला ते सांगतात की, तू या तात्विक युक्तीचा खोलवर विचार कर आणि त्यानुसार आचरण कर.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हीच कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची युक्ती (नैष्कर्म्य) समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा